Wytyczne rządu radzieckiego w sprawie Przedstawicielstw Ambasady Polskiej w ZSRR

Tworząca się sieć Delegatur Ambasady Polskiej w ZSRR teoretycznie miała być w terenie wspierana. Z Moskwy płynęły do republik i obwodów zgoła inne instrukcje:

 „Rada Komisarzy Ludowych Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej

Ałma-Ata, Dom Rządu, 25 maja 1942 r. №450

Tajne

Do Przewodniczące Komitetu Wykonawczego Obwodu Płudniowo-Kazachstańskiego, tow. Sagintajewa

Na polecenie zastępcy Ludowego Komisarza Spraw Zagranicznych w kontaktach z przedstawicielami Ambasady Polskiej trzeba koniecznie przestrzegać niniejszych zaleceń:

1. Ambasada Polska otrzymała od Rządu Radzieckiego ogólną zgodę na otwarcie ochronek dla dzieci i przytułków dla starców, dlatego też te instytucje mogą być otwierane tylko po każdorazowym uzyskaniu zgody Obwodowych Komitetów Wykonawczych Rad Delegatów Robotniczych. Jeśli przedstawicielstwo Ambasady Polskiej otwiera wymienione instytucje bez zgody Obwodowych Komitetów Wykonawczych, to te ostatnie nie mają obowiązku pomagać tym instytucjom w zakresie przydziału żywności i towarów przemysłowych, a przedstawiciele polscy nie mają prawa liczyć na taką współpracę.

2. W celu walki z powiększaniem [dosł. rozdymaniem] etatów przedstawicielstw Ambasady Polskiej, należy żądać aby ilość zatrudnionych nie przekraczała 5-7 osób. Jeśli ilość ta będzie przekraczać 5-7 osób, to pozostałym (ponad 5-7 osób) odmawiajcie zameldowania w danym mieście, nie przydzielajcie im żywności, a w skrajnym przypadku zastosujcie wysiedlenie z miasta.

We wszystkich przypadkach żądać należy zwolnienia zbędnych pracowników przedstawicielstwa Ambasady.

O wykonaniu powyższych poleceń raportujcie do Komisariatu Ludowego Kazachskiej SRR do dnia 10 VI 42 roku.

Zastępca Przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych Kazachskiej SRR (A. Zagowieliew)

/Wpłynęło 28 V 1942 №392/”

Tłum. Janusz Kobryń

Notatki dotyczące mężów zaufania Ambasady Polskiej

 Działania na rzecz pomocy deportowanym obywatelom polskim były dla władzy radzieckiej podejrzane. Organizowano siec obserwatorów, donosicieli, kazano raportować o każdym ruchu. Szczegółowe opisy tych działań znaleźć możemy w licznych wspomnieniach. 

Zamieszczam tłumaczenia dwóch tajnych notatek skierowanych przez władze obwodu południowo-kazachstańskiego do Milicji NKWD. W drugiej części wymienionych jest kilka osób pełniących funkcję mężów zaufania, których nie ma w spisie Delegatur Ambasady RP w ZSRR na dzień 16 VI 1942 r. (wyciąg poniżej).

Tajne

Do Obwodowego Zarządu Milicji №14/280 z dnia 21-07-1942

Niżej zamieszczamy listę pracowników polskiego przedstawicielstwa i członków ich rodzin.

1. Dombrowskij Andriej Władysławowicz [Dąbrowski Andrzej s. Władysława] – pracownik

• Dombrowskaja Sofija Michajłowna [Dąbrowska Zofia c. Michała] – żona

• Dombrowskaja Jelizawieta Andriejewna [Dąbrowska Elżbieta c. Andrzeja] – córka

2. Turek Wiktor Wiktorowicz [Turek Wiktor s. Wiktora] – pracownik

• Turek Jewa Izakowna [Turek Ewa c. Izaaka] - żona

3. Nowosad Marian Michajłowicz [Nowosad Marian s. Michała] - pracownik

4. Bardieckij Adam Stanislawowicz [Bardecki Adam s. Stanisława] - pracownik

5. Baumbierg Bronisława Abramowna [Baumberg Bronisława c. Abrama] – pracownik

• Baumbierg Sofija Władisławowna [Baumberg Zofia c. Władysława]

6. Tomkiewicz Jakub Ignatowicz [Tomkiewicz Jakub s. Ignacego] – urzędnik

• Tomkiewicz Jeliena Bolesławowna [Tomliewicz Helena c. Bolesława] – żona

• Tomkiewicz Walerija Jakubowna [Tomkiewicz Waleria c. Jakuba] - córka

• Tomkiewicz Alina Jakubowna [Tomkiewicz Alina c. Jakuba] - córka

Zastępca przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Obwodowej Rady Delegatów Robotniczych /Gorodieckij/

Lista mężów zaufania ambasady polskiej

1. Fainzilber Abram – mąż zaufania, rejon suzacki

2. Kalienkiewicz Józef Józefowicz [Kalenkiewicz Józef s. Józefa] - mąż zaufania, rejon frunzeński

• Kalenkiewicz Irina [Kalenkiewicz Irena] – żona

• Kalenkiewicz Józef Józefowicz [Kalenkiewicz Józef s. Józefa] - syn

3. Kowieckij Bogdan Zygmuntowicz [Kowiecki Bogdan s. Zygmunta] - mąż zaufania, rejon turkiestański

• Kowieckaja Idalija Kazimirowna [Kowiecka Idalia c. Kazimierza] – żona

• Kowieckij Andriej Bogdanowicz [Kowiecki Andrzej s. Bogdana] - syn

4. Tieszel` Rudolf Fridierikowicz [Teschel Rudolf s. Fryderyka] - mąż zaufania, rejon czajanowski

• Tieszel` Sofija Martinowna [Teschel Zofia c. Marcina] – żona

• Tieszel` Margarita Rudolfowna [Teschel Margerita/Małgorzata? c. Rudolfa] – córka

• Tieszel` Anna Rudolfowna [Teschel Anna c. Rudolfa] – córka

5. Kant Norbert Arturowicz [Kant Norbert s. Artura] - mąż zaufania, rejon dżuwaliński

• Kant Anna Saliemieja [Kant Anna Salomea (c. Salomona?)] – żona

• Kant Mieczisław Norbertowicz [Kant Mieczysław s. Norberta ] – syn

• Kant Roma Norbertowna [Kant Roma c. Norberta ] – córka

6. Szorf Juliusz Natanowicz [Szorf/Szarf Juliusz s. Natana] - mąż zaufania, rejon tiulkubaski

• Szorf Jadwiga Napolieonowna [Szorf/Szarf Jadwiga c. Napoleona] – żona

• Szorf Anna Juliuszewna [Szorf/Szarf Anna c. Juliusza ] – córka

7. Swionszkowskij Gienrich Lieonardowicz [Świąszkowski/Świątkowski? Henryk s. Leonarda] - mąż zaufania, rejon aryski

8. Poczasiak Jan Józefowicz [Podczasiak Jan s. Józefa] - mąż zaufania, rejon szaulderski

9. Starosciak Teodor Nikołajewicz [Starościak Teodor s. Mikołaja] - mąż zaufania, rejon sary-agaczewski

• Starosciak Stefanija Satnisławowna [Starościak Stefania c. Stanisława] – żona

• Starosciak Witold Tieodorowicz [Starościak Witold s. Teodora] - syn

10. Sroczinskij Zygmunt Winkientowicz [Sroczyński Zygmunt s. Wincentego] - mąż zaufania, rejon lengierski

11. Cynk Bolesław Stanisławowicz [Cynk Bolesław s. Stanisława] - mąż zaufania, rejon czimkiencki

• Cynk Natalia Pietrowna [Cynk Natalia c. Piotra] – żona

• Cynk Tomasz Bolesławowicz [Cynk Tomasz s. Bolesława] - syn

• Cynk Wanda Bolesławowowna [Cynk Wanda c. Bolesława] - córka

12. Epsztiejn Jerzy Izraiłowicz [Epstein Jerzy s. Izraela] - mąż zaufania, rejon sajramski

• Epsztiejn Alicija Mansowna [ Epstein Alicja c. Manasa?] – żona

13. Gliksman Jerzy Izraiłowicz [Gliksman Jerzy s. Izraela] - mąż zaufania, rejon bostandykski

14. Konarskij Tomasz Józefowicz [Konarski Tomasz s. Józefa] - mąż zaufania, rejon karataski

• Konarskaja Karalina [Konarska Karolina] – żona

Zastępca przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Obwodowej Rady Delegatów Robotniczych /Gorodieckij/

Lista Mężów Zaufania zamieszczona w spisie Delegatur Ambasady RP w ZSRR na dzień 16 VI 1942 r. (Instytut Sikorskiego A.7.307/4 s.67-68), pisownia nazwisk i nazw rejonów oryginalna.

1. Zawadzki Feliks s. Feliksa - rejon Szaulderski
2. Teschel Rudolf - rejon Czajanowski
3. Epstein Jerzy s. Maksymiliana - rejon Sajranowski
4. Strumiło Andrzej s. Michała - rejon Frunzenski
5. Sliwinska Melanja c. Karola - rejon Suzakski
6. Kant Norbert s. Jana - rejon Dżuwaliński
7. Guscin Kazimierz - rejon Lengierski
8. Kokoszko Zenon - rejon Turkiestanski
9. Starosciak Teodor s. Michała - rejon Sary-Agaczewski
10. Konarski Tomasz s. Jana - rejon Karataski
11. Cynk Bolesław s. Stanisława - rejon Czimkentski
12. Ogorodnik Aleksander - rejon Tiulkubaski
13. Sztajnhaus Dawid s. Mojzesza - rejon Bostandykski

Zał. №2

Lista mężów zaufania Ambasady Polskiej w obwodzie południowo-kazachstańskim.

Imię i nazwisko	Rodzina	Liczba osób	Adres
Fajnzilber Abram	-	1	Czułak-Kurgan, rej. suzacki
Kalenkiewicz Józef	Żona, syn	3	Czernak, rej. frunzeński
Kowiecki Bogdan	Żona, syn	3	Turkiestan, rej. turkiestański
Teschel Rudolf	Żona, dwoje dzieci	4	Czajan, rej. czajanowski
Kant Norbert	Żona, dwoje dzieci	4	Burnoje, rej. dżuwaliński
Szarf Juliusz	Żona i córka	3	Sas-Tiube, rej. tiulkubaski
Świątkowski Henryk	-	1	Aryś, rej. aryski
Podczasiak Jan	-	1	Szaulder, rej. szaulderski
Starościak Teodor	Żona i syn	3	Sary-Agacz, rej. sary-agaczewski
Sroczyński Zygmunt	-	1	Gieorgijewka, rej. lengierski
Cynk Bolesław	Żona, dwoje dzieci	4	Czimkient, rej. czymkiencki
Epsztein Jerzy	Żona	2	Biełyje Wody, rej. sajramski
Gliksman Jerzy	-	1	Gazałkient, rej. bostandykski
Konarski Tomasz	Zona	2	Leninskoje, rej. karataski

Uwagi: wiek wymienionych w spisie dzieci – poniżej 14 lat.

Przedstawiciel Ambasady Polskiej Bogdan Kościałkowski

Janusz Kobryń

Uczniowie szkoły FZO w Aczysaju

 W zachowanych częściowo księgach uczniów bardzo rzadko podawane jest miejsce zamieszkania przed deportacją. Najczęściej podany jest kołchoz, z którego uczeń przybył, rada wiejska i rejon. Często rubryki te pozostały niewypełnione. Trudno zatem wnioskować, czy dany uczeń jest deportowanym obywatelem polskim, czy też obywatelem ZSRR. Tym nie mniej sądzę, że publikowane przeze mnie nazwiska mogą być przydatne dla osób poszukujących informacji o swoich krewnych, zwłaszcza że często są to ostatnie informacje dotyczące zmarłych i zaginionych. 

VI nabór rozpoczął się w czerwcu 1943 roku, kurs uczniowie zakończyli 23 września 1944. Księga uczniów obejmuje wpisy pod poz. 77 do 314, z czego „samowolnie odeszło” 54 uczniów, wykreślono z powodu choroby 15, do wojska powołano jednego ucznia.  Z tej listy publikuję klika nazwisk, co do których można przypuszczać, że należą do deportowanych obywateli polskich.

• Gierman Nesia ur. 1926
• Zilberg Izaak ur. 1928
• Cwibil Iosif ur. 1926
• Luster Borys ur. 1927
• Rudaszniecka (Rudaniecka?) Eugenia ur. 1927

VII nabór (X 1943 - VI 1944) obejmuje 519 nazwisk. Podobnie jak wyżej -  publikuję nazwiska, co do których można przypuszczać, że należą do deportowanych obywateli polskich (IR - Indeks Represjonowanych).

• Banach; 1927;

• Bannach [Banach] Czesław; 1927; 

• Bojko; 1928;

• Bransztiejn; 1928;

• Cyprun; 1928;  [być może IR: Czupryn Tadeusz s. Jana, 1927, deportowany z obw. baranowickiego do obw. archangielskiego, rej. szenkurski, os. Rossochi]

• Dawidow; 1928;

• Dworok Zbigniew Bolisławowicz; 1928; [IR: Dworak Zbigniew s. Bolesława; 1926, deportowany w roku 1940 z obw. wilejskiego do obw. archangielskiego rej. wierchnietojemski, Korgowa]

• Fabianczik Adolfina; 1926; 

• Galinskaja; 1926;  [być może – IR: Galińska Aniela c. Jana, 1926, deportowana w roku 1940 z obw. stanisławowskiego do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 30-08-1941]

• Goliant W. K.; 1927;  [IR: Galant Władysław s. Kazimierza, 1931, deportowany w roku 1940 z obw. lwowskiego do obw. irkuckiego, rej. niżnieudyński, w latach 1941-1943 w domu dziecka w obw. jużnkazachstańskim]

• Gołdis Czesław Iwanowicz; 1928; [IR: Hołdys Czesław s. Jana, 1927,, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, Nianda, zwolnienie 13-09-1941]

• Gonach; 1928;

• Kaminskaja; 1928 [być może Kamińska?]

• Krauzowicz T.; 1927; 

• Kruk Kazimir Lieonardowicz; 1927; [IR: Kruk Kazimierz s. Leonarda, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. niandomski Suchona, zwolnienie 01-09-1941]

• Kuczer Iwan; 1927; [IR: Kuczer Jan c. Cyryla, 1928, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. lenski os. Nianda, zwolnienie 13-09-1941]

• Kulik Jeliena Pietrowna 1928;  [IR: Kulik Helena, c. Piotra, 1926, deportowana w lutym 1940 r. z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, Nianda. Zwolnienie 10-09-1941, wyjazd do obw. czkałowskiego, Aleksandrowka]

• Liutyj Jan; 1928; [IR: Luty Jan s. Michała, 1928, deportowany w roku 1940 z obw stanisławowskiego, pow. Tłumacz do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 24-08-1941]

• Łupicnaja; 1928;  [być może - IR: Łupicka Maria c. Jana, 1926, deportowana w roku 1940 z lwowskiego do obw. irkuckiego]

• Maciejczak; 1937

• Magużak; 1928

• Majznier, 1926

• Mienich Maria; 1927; [IR: Menich Maria c. Bolesława, 1927, deportowana w roku 1941 z obw. wilejskiego do Ałtajskiego Kraju]

• Misiura; 1927;

• Mogużak; 1926;

• Olchowskij; 1927;  [być może IR: Olchowski Mieczysław s. Franciszka, 1928, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda]

• Pawlikowa Mila Zinowiewna; 1926 

• Pomp Estra Jankieliewna [Pomp Estera c. Jankiela], 1924

• Pomp Szura Jankieliewna [Pomp Szura c. Jankiela], 1928

• Poriembskij Ju.;  [IR: Porębski Józef s. Adama, 1927; deportowany w roku 1940 zobw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. lenski, os. Lednia, zwolnienie 9-0-1941]

• Pszenicznyj; 1927; [być może Pszeniczny?]

• Sauckaja; 1928; [być może Słucka lub Sawicka?]

• Siekuła; 1927 [być może Sekuła?]

• Sieriadinskij Zdisław; 1927; [IR: Seredyński Zdzisław s. Piotra, 1929, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941 r.]

• Sieriedinskij Mierosław; 1926; [IR: Seredyński Mirosław s. Piotra, 1927, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941 r.]

• Stiempiel Witold; 1927; [IR: Stępień Witold s. Marcina, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. archangielskiego rej. kotłaski os. Niżnaja Struga, zwolnienie 8-10-1941]

• Wiernickij; 1928;  [IR: Wiernicki Władysław s. Teofila, 1929, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

• Wierzbinskaja; 1926;  [być może IR: Wierzbińska Regina c. Józefa, 1928 lub Wierzbińska Maria c. Józefa, 1925; deportowane z obw. białostockiego do obw. archangielskiego os. Soluga, 1-09-1941 r. wyjazd pd Engels w ASRR Niemców Nadwołżańskich]

• Wira Bronisława; c. Wojciecha, 1927;  [IR: Wira Bronisława; 1930 [!], deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. solwyczegodski, os. Charitonowo]

• Zasławskij; 1927;

• Zgibniew; 1928;

• Zioła; 1927;  [być może – IR: Zioła Stefania c. Michała, 1925, deportowana w roku 1940 z obw. stanisławowskiego do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 30-08-1941]

Dane pochodzą przygotowywanej publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”

Janusz Kobryń

Здание общежития ФЗО в Ачисае

Дети, которые в 40-х гг. были направлены в ФЗО в рамках мобилизации рабсилы, проживали в бараках и общежитии, которое располагалось на берегу оврага у моста. По словам бывших учеников на втором этаже проживали девушки на первом этаже мальчики. Здание сохранилось, в нем располагается магазин. Фотографии 2018 года.

Здание общежития со стороны шахты, с левой стороны въезд на мост

.

Вид со стороны оврага, рядом проходила ветка узкоколейки.

Budynek internatu dla uczniów FZO w Aczysaju

 Dzieci skierowane do FZO z okolicznych miejscowości były kwaterowane w barakach, na piętrze szkoły i w internacie położonym na skraju doliny potoku, w pobliżu mostu. Według relacji byłych uczniów na piętrze mieszkały dziewczęta, na parterze chłopcy. Budynek istnieje do dnia dzisiejszego, w jednej z części działa sklep spożywczo-przemysłowy. Zdjęcia z roku 2018.

Widok budynku od strony kopalni, po lewej stronie widoczny wjazd na most.

Widok od strony wąwozu, którego dnem biegła linia kolei wąskotorowej.

Fragment przygotowywanej publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”

Janusz Kobryń

Здание школы ФЗО №2 в Ачисае

Здания в котором в 40-е годы XX века располагалась школа ФЗО в Ачисае в настоящее время не существует.  В 2017 году мы пробовали его отыскать, работая на основе воспоминаний очевидцев и эскизах Станислава Стыковского. Согласно источикам это было довольно большое, двухэтажное здание  c  балконом вокруг и большим окном столовой на первом этаже. Именно на фоне этого окна  были сделаны памятные фотографии учеников. Однако на месте всё оказалось не так уж просто:  там где должно располагаться здание, то есть на склоне горы в верхней части посёлка, мы обнаружили лишь сохранившиеся фундаменты.  После войны,  примерно в конце пятидесятых, ФЗО было переведено в нижнюю часть посёлка, скорее всего на территорию бывшего лагеря японцев-военнопленных и по этой причине местные жители указывают именно это местоположение.  В 2017 году все постройки  бывшего лагеря были уже разрушены, остались фрагменты стен и фундаменты. 

Доказательством масштаба мобилизации рабсивы и количества учеников, которые в школе ЗФО готовились к работе в комбинате «Ачполиметалл»,  является статистика: в списках  VII набора (осенью 1943 года) числится 5019 учеников. Из  этой  группы сбежало 17 (3,28%),  «самовольно ушли» 193 (37,19%),  отчислены по болезни 8 (1,54%), удалены из школы 5 (0,96%),  призвани в ряды РККА 2 (0,39%).  При этом  определить судьбу многих учеников невозможно, потому что  во многих случаях поля: дата окончания школы, итоги экзамена и профессия ученика остаются  пустыми. 

Остатки здания ФЗО в верхней части поселка, июль 2023 г.

Сохранившиеся остатки построек лагеря для военнопленных, июль 2017 г.   

Януш Кобрынь

Budynek szkoły FZO w Aczysaju

 

Budynek, w którym mieściła się szkoła FZO w latach 40. XX wieku nie zachował się do dnia dzisiejszego. Latem 2017 roku, wspólnie z Rasyłbiekiem Utkielbajewem i Sałtanat Dujsienową, próbowaliśmy odszukać jego lokalizację. Opisy i odręczny szkic wykonany przez Stanisława Stykowskiego kazał szukać nam dość okazałego piętrowego budynku, z balkonem okalającym piętro i z dużym oknem stołówki na parterze. To na tle tego okna wykonano zdjęcia uczniów pokazane w poprzednich postach. Na miejscu sprawa okazała się zupełnie zagmatwana: według opisu w latach 40 budynek stał w bezpośrednim sąsiedztwie stoku, przy drodze w górnej części miejscowości, jednak współcześnie droga ma inny przebieg. Co gorsze – w okresie powojennym FZO przeniesiono w inne miejsce w dolnej części Aczysaju (najprawdopodobniej do budynków związanych z obozem jenieckim) i to właśnie tę lokalizację szkoły wskazują mieszkańcy. W roku 2017 z budynków tych pozostały tylko fundamenty. W miejscu wskazanym na planie miejscowości znajdują się pozostałości zabudowy, być może budynku szkoły FZO (na zdjęciu poniżej).

O skali „mobilizacji siły roboczej” i liczbie osób, które tu przygotowywano do pracy w kombinacie, może świadczyć niniejsza statystyka: VII nabór (jesienią 1943 roku) obejmuje 519 nazwisk. Uciekło 17 uczniów (3,28%), „samowolnie odeszło” 193 (37,19%), wykreślono z listy z powodu choroby 8 (1,54%), usunięto ze szkoły 5 (0,96%), powołano do wojska 2 (0,39%). Przy wielu nazwiskach rubryki dotyczące daty ukończenia/wykreślenia z listy uczniów i wyniku egzaminu są niewypełnione, co nie pozwala na określenie losu uczniów. 

Fragment przygotowywanej publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”.

Prawdopodobnie pozostałości po budynku szkoły FZO. 

Ruiny zabudowań obozu jenieckiego. 

Janusz Kobryń