Tasaryk

Tasaryk - nieistniejąca obecnie wieś w rejonie suzackim, obwód turkiestański (dawniej południowo-kazachstański). W latach 30. XX wieku utworzono tu niewielki kołchoz, do którego jesienią 1941 roku trafili deportowani obywatele polscy. 

Tasaryk - na pierwszym planie widoczne pozostałości domów z niepalonej cegły. Lipiec 2026 roku.

 „Nas polskich rodzin było… my, jako Maciejczaki, Senkowscy, Grochowiaki, i Banachy Kramnik? nie Kramniki to byli w innej miejscowości. I w sąsiednim kołchozie, w Kumkiencie, rodzina Lepów, Lepa, tam był czworo dzieci i rodzice. Ojciec poszedł do wojska, tak jak mój tato, dwie dziewczyny, już dorosłe, i dwóch chłopców. Jeden z nich, Zdzisław, był w moim wieku, razem do szkoły w Żernej chodziliśmy. I drugi był młodszy Alfred, to on wrócił do Polski z siostrą… Bo pani Lepa i jedna córka i syn, Zdzisław – to zmarli z głodu w Kumkiencie. Grochowiaki też. […] A Zosia, Heniek i pani Grochowiakowa zostali w Tasaryku i zostali na zawsze – oni zmarli z głodu […] 

Umierali długo, długo szli… głodowa śmierć to jest najcięższa. To się umiera wiele, wiele miesięcy umiera się. Nogi puchną, zaczynają nogi puchnąć z głodu, no i opuchlizna się posuwa do góry i… się kończy… I cała trójka została w Tasaryku. A moja mama im groby kopała i pochowała ich.

 Tam jak myśmy byli – to tam nic nie było. Nawet żadnego krzaka nie było, żeby coś urosło. Nic absolutnie. W kołchozie tylko było, ileś tam, trochę pszenicy i bawełny. I to wszystko było dwa razy do roku nawadniane. Bo jak myśmy byli cztery lata w Kazachstanie, to ani razu deszczu nie było. Tam nie było deszczu i nie było zimy. [1]

Tasaryk - kilka zachowanych mogił na niewielkim cmentarzu wiejskim. Lipiec 2026 roku.

W spisie rodzin ewakuowanych z ZSRR znajdują się następujące nazwiska osób zamieszkałych w tej miejscowości [2]:

1. Jezienicka Rozalia z d. Kinach (l. 60), dzieci: Władysław (ur. 1921), Filomena (ur. 1924), Jan (ur. 1904); synowa Rozalia z d. Kryspin (l. 32); wnuki: Teresa (ur. 1929), Bronisława (ur. 1932), Zofia (ur. 1938); syn Józef – Anglia

2. Lenkowska Bronisława c. Józefa (l. 40), synowie: Edward (l. 16), Jan (l. 13), Edward (l. 10), Józef – armia

3. Maciejak Józefa, mąż – armia [w dok. Sas-Arik]

4. Serkowska / Seńkowska Bronisława, dzieci: Edward, Jan, Edmund, syn Józef st. strzel.

5. Skoneczny Władysław s. Onufrego (l. 54), żona Władysława (l. 45), dzieci: Henryk (l. 15), Leszek (l. 10), Maria (l. 1), syn Zdzisław strzel. [IR: Skonieczny Władysław s. Onufrego, 1888, deportowany w roku 1940 z obw. rówieńskiego do obw. wołogodzkiego, rej. charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941] 

[1] Fragment wywiadu z Zofią Kulik przeprowadzony przez autora 15 IX 2025 roku.

[2]  - Polish Institute and Sikorski Museum, Spis Rodzin Wojskowych wywiezionych do ZSSR, Kol.138/283

Janusz Kobryń

Kyzyłkanat

Kyzyłkanat – nieistniejąca obecnie wieś w rejonie suzackim w obwodzie turkiestańskim (wcześniej południowo-kazachstańskim), w latach 40. XX wieku należała do kumkienckiej rady wiejskiej, funkcjonował tu kołchoz o tej samej nazwie.

Kyzyłkanat - widok na pozostałości domów z niepalonej cegły na tle bezkresnego, suchego stepu.  Lipiec 2026 roku.

Z informacji otrzymanych od naszych rozmówców w czasie pierwszej ekspedycji badawczej (w roku 2017)  wynikało, że  wieś jest obecnie niezamieszkała i została wykreślona z wykazu miejscowości w roku 2017 (decyzja akima rejonu suzackiego z dnia 24 marca 2017 r.), a według wyników spisu powszechnego z 2009 r. liczyła 538 mieszkańców. Nie mając żadnych informacji (zwłaszcza potencjalnych respondentów na miejscu) zrezygnowaliśmy wówczas z wyjazdu. Jednak, biorąc pod uwagę życzliwe zainteresowanie miejscowej ludności naszymi działaniami, mieliśmy nadzieję uzyskać w niedalekiej przyszłości więcej informacji. W roku 2026 podczas kolejnej ekspedycji badawczej udało się zlokalizować miejsce, w którym znajdowały się zabudowania kołchozu - lepianki, a także niewielki cmentarz z zachowanymi mogiłami.

Kyzyłkanat - zachowany cmentarz wiejski. Lipiec 2026 roku.

W kołchozie Kyzyłkanat w latach 1942-1944 pracowało 88 Polaków, były to rodziny: Sułkowski Jan (7 os.), Rudnicki (4), Bernatowicz (7), Bajor (4), Stykowski (6), Lech (10), Łaganow/Łaganowski (12), Gnitko (3), Papużyńska (6), Kwiatkowski (6), Zieliński (4), Grochala (7), Kozak (2), Grabowski. [1] Oczywiście są to dane niepełne. Według listy sporządzonej na podstawie wspomnień Sybiraków przez Stanisława Stykowskiego, a także relacji innych zesłańców, w Kyzyłkanacie zmarły następujące osoby: Lech (ojciec Czesława), Lech Zofia (trzyletnie dziecko, †1943), Bernatowicz Jan (1938–1942) i jego ojciec (Michał lub Antoni), Gnitko Paraska †1942, NN dziecko, Grochala Stanisław (1927–1942), Kozak (kobieta) †1943.

W spisie rodzin ewakuowanych z ZSRR znajdują się następujące nazwiska osób zamieszkałych w tej miejscowości:

1. Bojar Aniela c. Czesława (ur. 1878), syn Czesławem (ur. 1920) – armia 

2. Grocholowa Helena, mąż – AP

3. Papużyński Mieczysław (ur. 1895), Apolonia (ur. 1900), dzieci: Helena (ur. 1925), Łucja (ur. 1930), Władysław (ur. 1932), syn Wacław w APW [IR: Papużyński Mieczysław s. Tomasza, 1895, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

4. Podhorodecka Ludwika c. Idziego (l. 36), dzieci: Józefa (l. 12), Janina (l. 9), Stanisław (l. 6), mąż Piotr kan. APW

5. Rogacz Maria (ur. 1914), mąż Piotr APW

6. Rudnicki Walery (ur. 1894), żona – Karolina (ur. 1893), siostra Władysława (ur. 1919), syn Józef wstąpił do armii Andersa [IR: Rudnicki Walery s. Marcina, 1892, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego, rej. charowski, os.Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941]

7. Stykowska Ludwika (ur. 1899), dzieci: Józefa (ur. 1920); Janina (ur. 1932), Stanisław (ur. 1935), mąż Jan – armia [IR: Stykowska Ludwika c. Idziego, 1894, deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

8. Sułkowska Michalina (ur. 1899), dzieci: Michalina (ur. 1921), Józefa (ur. 1923), Kazimiera (ur. 1926), Maria (ur. 1928), Jan (ur. 1931), siostra Rybak Olga, mąż Jan – armia [IR: Sułkowska Michalina c. Jana, 1898, deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 30-09-1941] [2]

[1] - Józefa Dzyra, [w:] Wspomnienia sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych, pod. red. J. Kobrynia, Bystrzyca Kłodzka, 2008, s.127-155.

[2] - Polish Institute and Sikorski Museum, Spis Rodzin Wojskowych wywiezionych do ZSSR, Kol.138/283

Janusz Kobryń

Raport o Suzackim Domu Dziecka

Południowo-Kazachstański Obwodowy Wydział Oświaty

Raport № 18 o Suzackim Domu Dziecka w obwodzie południowo-kazachstańskim na dzień 20 listopada 1944 r.

Dyrektor domu dziecka Utitdiejew [?] Alibiek, urodzony w roku 1909, wykształcenie wyższe, bezpartyjny, ogólny staż pracy pedagogicznej od roku 1938, w tym domu dziecka pracuje od 1944 r.

W pomieszczeniach Suzackiego Domu Dziecka mieścił się poprzednio Dom Dziecka dla Polskich Dzieci. Po przeniesieniu polskich dzieci do domów dziecka dla dzieci polskich: Sajramskiego i Turkiestańskiego, w pomieszczeniach zajmowanych przez Dom Dziecka dla Dzieci Polskich zorganizowano dom dziecka dla dzieci tutejszych mieszkańców. Kontyngent dzieci w nowo powstałym domu dziecka na dzień 20 XI br. wynosił 30 os., przy planowym kontyngencie 100 os. Pomieszczenia nie są w pełni przystosowane do potrzeb domu dziecka. Od linii kolejowej odległość domu dziecka wynosi 60 km. Przy domu dziecka jest gospodarstwo pomocnicze. Na 8 ha zasiano: pszenicy – 3 ha; jęczmienia – 2 ha; prosa – 1 ha; kukurydzy – 1,5 ha; buraków ćwikłowych – 0,5 ha; warzyw – 1 ha. Ze swojego gospodarstwa pomocniczego dom dziecka zebrał: buraków ćwikłowych – 800 kg; pszenicy – 500 kg; kukurydzy – 400 kg.

Pogłowie zwierząt: krów – 4; cieląt – 4; kóz i owiec – 19; koni – 2; osłów – 3; wołów roboczych – 2.

Póki co praca wychowawcza domu dziecka zorganizowana jest na niskim poziomie. Kadry nie są kompletne – brakuje 3 wychowawców.

Remont pomieszczeń mieszkalnych i przeznaczonych dla zwierząt zakończono. Zgromadzono zapasy pasz dla zwierząt. Zapasy opału wystarczą na 60% sezonu grzewczego.

Aby nowo utworzony Suzacki Dom Dziecka mógł być zapełniony nowym kontyngentem dzieci konieczne są: płaszcze – 70; obuwia - 100 par; ubrania i sukienki – 140; bielizny – 260; koców – 80; prześcieradeł – 160; materacy – 80; ręczników – 260.

W celu pomocy we właściwej organizacji pracy nowo utworzonego domu dziecka Obwodowy Wydział Oświaty delegował tam swojego pracownika.


Kierownik Wydziału Domów Dziecka (Pikulin)
Inspektor ds. domów dziecka (Łysowa)

[Gramatyka i szyk zdań oryginału pozostawiają wiele do życzenia, starałem się to w jakimś stopniu oddać w tłumaczeniu.
Maszynopis w języku rosyjskim, tłum. Janusz Kobryń]
A.O.Sz. F.121, op.1, sw. 195, d. 1971, s.31

Wystawa „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie"

Wystawa prezentuje część materiałów zgromadzonych w czasie ekspedycji badawczych prowadzonych w rejonach suzackim i turkiestańskim obecnego obwodu turkiestańskiego (dawniej czymkienckiego) w latach 2017-2023. Celem prac było zlokalizowanie i opisanie miejsc, w których w latach 40-50 XX w. przebywali deportowani obywatele polscy, a także uzupełnienie informacji o nazwiska i fakty tym związane – służyła temu kwerenda w miejscowych archiwach. Zapraszam do obejrzenia wystawy w Muzeum Filumenistycznym w Bystrzycy Klodzkiej.

„Chciałoby się wszystkich z imienia wymienić" - z plakatu towarzyszącemu wystawie spoglądają na nas ludzie, których los rzucił na południe Kazachstanu, którzy razem z polskimi zesłańcami pracowali, głodowali, umierali. Są to:

Gragariani Arkadij, 1915, Ormianin urodzony w Baku. Do Turkiestanu trafił ze szpitala w Orenburgu – jako inwalida wojenny, wykształcenie wyższe, inżynier mechanik, samotny;

Weinbergs Adolf, 1902, urodzony w Rydze w rodzinie urzędników, wykształcenie średnie;

Matugilin Railja, 1932, Tatarka urodzona w Turkiestanie, jej rodzice byli rolnikami;

Wagner Anna, 1936, Niemka urodzona we wsi Tattung w obwodzie saratowskim w rodzinie chłopskiej, wykształcenie 7 klas;

Askarowa Pietsza, 1906, Uzbeczka;

Tromb Jakub, 1920, urodzony w Makowie Mazowieckim, samotny, wykształcenie średnie.

Janusz Kobryń, sybiracy.stowarzyszenie@gmail.com

Możliwe jest bezpłatne wypożyczenie wystawy, po uprzednim uzgodnieniu

Szasztiube (Шаштөбе), wieś w rejonie turkiestańskim. W latach 1940-1946 mieszkało tu kilka rodzin - obywateli polskich deportowanych do ZSRR. Na drugim zdjęciu teren, na którym znajdował się cmentarz, gdzie chowano zmarłych obywateli polskich. Nie udało nam się ustalić dokładnej liczby zmarłych, w pamięci mieszkańców zachowały się wspomnienia o pięciu pochowanych, w tym jednej kobiecie. Z nazwisk zesłańców zachowało się jedno - Miechowski lub Miechowicz.

Karabułak, rejon suzacki, obwód turkiestański

Karabułak to wieś w rejonie suzackim u podnóża gór Karatau, w obwodzie południowo-kazachstańskim (od czerwca 2018 roku obwód turkiestański). W latach 40 XX wieku przebywała tu grupa obywateli polskich deportowanych w latach 1940-41 wgłąb ZSRR.

W lipcu 2017 roku, wraz z naszymi przyjaciółmi Kazachami, przeprowadziliśmy poszukiwania miejsc pochówku obywateli polskich. Azimchan Żuzipbajew, mieskaniec Karabułaku, wskazał miejsce na wzgórzu nieopodal wsi, w którym chowano Polaków. Znajduje się tam 12 mogił, są one dobrze widoczne, dzięki temu ,że obłożono je  kamieniami. Na podstawie zebranych relacji wiadomo, że pochowano tu Stanisława Frydryka (1943-1943); Śliwińskiego (?), Bień Paulinę, Knieziewską Stanisławę, Rospond (?).

Karabułak, widok od strony Bałdsu

Cmentarz wiejski, widoczne kamienie, którymi obłożone są groby

Mogiły na wzgórzu, w lewym górnym rogu widoczne zabudowania Szołakkorganu

We wspomnieniach zesłańców można spotkać opisy produkcji cegły z niepalonej gliny wymieszanej z sieczką. Na zdjęciu współczesny dom z takiej cegły. Zdaniem mieszkańców dobrze chroni zarówno przed zimnem, jak i upałem 

Widok z ze wzgórza na wyschnięty step

Jeden z licznych koni, w tle zabudowania gospodarcze z samanu.

Bałdsu, rejon suzacki, obwód turkiestański

Bałdsu (we wspomnieniach spotyka się też pisownię Bałd-Osu-Zu) to wieś w rejonie suzackim u podnóża gór Karatau, w obwodzie południowo-kazachstańskim (od czerwca 2018 roku obwód turkiestański). W latach 40 XX wieku przebywała tu grupa obywateli polskich deportowanych w latach 1940-41 wgłąb ZSRR.  Było to 9 rodzin polskich, spośród których znane są nazwiska Lasek, Krawczyk, Buczek, rodzina leśniczego z Białegostoku, pozostałe nieznane  i 5 rodzin żydowskich nieznanych z nazwiska. Według relacji Stanisława Laska spośród rodzin żydowskich zmarli wszyscy.

Droga do Bałdsu od strony Szołakkorganu. Na horyzoncie góry Karatau.

Bałdsu

Bałdsu, Rasyłbiek Utkielbajew wypytuje o drogę. Budynek widoczny na zdjęciu stoi prawdopodobnie  na miejscu lepianki, w której mieszkał Wojciech Lasek z rodziną.

Bałdsu - kanał nawadniający, aryk, pojawiający się w zesłańczych relacjach.

Bałdsu, imam Tochtarbaj Imanbiekuły rozpoznał ze zdjęcia rodzinę Lasków.

Według relacji zmarłych chowano na miejscowym cmentarzu, który zachował się do dziś. Zamocowaliśmy tam tabliczki - znaki pamięci Rozalii Lasek i tablicę w językach kazachskim i polskim z napisem o treści „Pamięci obywateli polskich deportowanych w latach 1940-1941 do ZSRR spoczywających na tym cmentarzu”

Pomnik mieszkańców Bałdsu poległych w czasie II wojny światowej.

Janusz Kobryń

Szołakkorgan. Mężowie zaufania Ambasady Polskiej

W Czułakkurganie (dziś Szołakkorganie) funkcję męża zaufania Ambasady Polskiej w Kujbyszewie pełniła Melania Śliwińska c. Karola, urodzona w roku 1887. Zgodnie z danymi Indeksu Represjonowanych była w grupie „aresztowanych na Białorusi i Ukrainie w roku 1941”. W Czułakkurganie zorganizowała przedszkole, szkołę i dom dziecka, zajmowała się też pomocą dla polskich rodzin. Z relacji bystrzyckich sybiraków wiadomo, że po wyjściu armii Andersa z ZSRR i zerwaniu stosunków z rządem londyńskim została aresztowana, po wojnie wróciła do Polski. 26 listopada minęły 54 lata od jej śmierci. Pochowana jest w Pieńsku, dzięki staraniom Stowarzyszenia Promocji Kultury Ziemi Pieńskiej udało się uchronić grób przed likwidacją.

Melania Śliwińska, zdjęcie z lat 40, ze zbiorów Bronisławy Golec (z d. Olchowik).

Fragment listy osób pełniących funkcje mężów zaufania w ZSRR, Instytut Sikorskiego w Londynie

Z dokumentów zachowanych z czasów zesłania dowiadujemy się o jeszcze jednej osobie pełniącej funkcję męża zaufania Ambasady RP – A. Feinsilber lub Fajnsilber . Brak niestety innych informacji. Ze zbiorów Władysławy Kowalik. 

Na liście mężów zaufania sporządzonej przez Zastępcę przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Obwodowej Rady Delegatów Robotniczych [Obwodu Południowo-Kazachstańskiego] Gorodieckiego, na poz. 1 widnieje nazwisko Abrama Fainzilbera. Listę można datować na połowę lipca 1942 r. 

Janusz Kobryń