Kyzyłkanat

Kyzyłkanat – nieistniejąca obecnie wieś w rejonie suzackim w obwodzie turkiestańskim (wcześniej południowo-kazachstańskim), w latach 40. XX wieku należała do kumkienckiej rady wiejskiej, funkcjonował tu kołchoz o tej samej nazwie.

Kyzyłkanat - widok na pozostałości domów z niepalonej cegły na tle bezkresnego, suchego stepu.  Lipiec 2026 roku.

Z informacji otrzymanych od naszych rozmówców w czasie pierwszej ekspedycji badawczej (w roku 2017)  wynikało, że  wieś jest obecnie niezamieszkała i została wykreślona z wykazu miejscowości w roku 2017 (decyzja akima rejonu suzackiego z dnia 24 marca 2017 r.), a według wyników spisu powszechnego z 2009 r. liczyła 538 mieszkańców. Nie mając żadnych informacji (zwłaszcza potencjalnych respondentów na miejscu) zrezygnowaliśmy wówczas z wyjazdu. Jednak, biorąc pod uwagę życzliwe zainteresowanie miejscowej ludności naszymi działaniami, mieliśmy nadzieję uzyskać w niedalekiej przyszłości więcej informacji. W roku 2026 podczas kolejnej ekspedycji badawczej udało się zlokalizować miejsce, w którym znajdowały się zabudowania kołchozu - lepianki, a także niewielki cmentarz z zachowanymi mogiłami.

Kyzyłkanat - zachowany cmentarz wiejski. Lipiec 2026 roku.

W kołchozie Kyzyłkanat w latach 1942-1944 pracowało 88 Polaków, były to rodziny: Sułkowski Jan (7 os.), Rudnicki (4), Bernatowicz (7), Bajor (4), Stykowski (6), Lech (10), Łaganow/Łaganowski (12), Gnitko (3), Papużyńska (6), Kwiatkowski (6), Zieliński (4), Grochala (7), Kozak (2), Grabowski. [1] Oczywiście są to dane niepełne. Według listy sporządzonej na podstawie wspomnień Sybiraków przez Stanisława Stykowskiego, a także relacji innych zesłańców, w Kyzyłkanacie zmarły następujące osoby: Lech (ojciec Czesława), Lech Zofia (trzyletnie dziecko, †1943), Bernatowicz Jan (1938–1942) i jego ojciec (Michał lub Antoni), Gnitko Paraska †1942, NN dziecko, Grochala Stanisław (1927–1942), Kozak (kobieta) †1943.

W spisie rodzin ewakuowanych z ZSRR znajdują się następujące nazwiska osób zamieszkałych w tej miejscowości:

1. Bojar Aniela c. Czesława (ur. 1878), syn Czesławem (ur. 1920) – armia 

2. Grocholowa Helena, mąż – AP

3. Papużyński Mieczysław (ur. 1895), Apolonia (ur. 1900), dzieci: Helena (ur. 1925), Łucja (ur. 1930), Władysław (ur. 1932), syn Wacław w APW [IR: Papużyński Mieczysław s. Tomasza, 1895, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

4. Podhorodecka Ludwika c. Idziego (l. 36), dzieci: Józefa (l. 12), Janina (l. 9), Stanisław (l. 6), mąż Piotr kan. APW

5. Rogacz Maria (ur. 1914), mąż Piotr APW

6. Rudnicki Walery (ur. 1894), żona – Karolina (ur. 1893), siostra Władysława (ur. 1919), syn Józef wstąpił do armii Andersa [IR: Rudnicki Walery s. Marcina, 1892, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego, rej. charowski, os.Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941]

7. Stykowska Ludwika (ur. 1899), dzieci: Józefa (ur. 1920); Janina (ur. 1932), Stanisław (ur. 1935), mąż Jan – armia [IR: Stykowska Ludwika c. Idziego, 1894, deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

8. Sułkowska Michalina (ur. 1899), dzieci: Michalina (ur. 1921), Józefa (ur. 1923), Kazimiera (ur. 1926), Maria (ur. 1928), Jan (ur. 1931), siostra Rybak Olga, mąż Jan – armia [IR: Sułkowska Michalina c. Jana, 1898, deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 30-09-1941] [2]

[1] - Józefa Dzyra, [w:] Wspomnienia sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych, pod. red. J. Kobrynia, Bystrzyca Kłodzka, 2008, s.127-155.

[2] - Polish Institute and Sikorski Museum, Spis Rodzin Wojskowych wywiezionych do ZSSR, Kol.138/283

Janusz Kobryń

Raport o Suzackim Domu Dziecka

Południowo-Kazachstański Obwodowy Wydział Oświaty

Raport № 18 o Suzackim Domu Dziecka w obwodzie południowo-kazachstańskim na dzień 20 listopada 1944 r.

Dyrektor domu dziecka Utitdiejew [?] Alibiek, urodzony w roku 1909, wykształcenie wyższe, bezpartyjny, ogólny staż pracy pedagogicznej od roku 1938, w tym domu dziecka pracuje od 1944 r.

W pomieszczeniach Suzackiego Domu Dziecka mieścił się poprzednio Dom Dziecka dla Polskich Dzieci. Po przeniesieniu polskich dzieci do domów dziecka dla dzieci polskich: Sajramskiego i Turkiestańskiego, w pomieszczeniach zajmowanych przez Dom Dziecka dla Dzieci Polskich zorganizowano dom dziecka dla dzieci tutejszych mieszkańców. Kontyngent dzieci w nowo powstałym domu dziecka na dzień 20 XI br. wynosił 30 os., przy planowym kontyngencie 100 os. Pomieszczenia nie są w pełni przystosowane do potrzeb domu dziecka. Od linii kolejowej odległość domu dziecka wynosi 60 km. Przy domu dziecka jest gospodarstwo pomocnicze. Na 8 ha zasiano: pszenicy – 3 ha; jęczmienia – 2 ha; prosa – 1 ha; kukurydzy – 1,5 ha; buraków ćwikłowych – 0,5 ha; warzyw – 1 ha. Ze swojego gospodarstwa pomocniczego dom dziecka zebrał: buraków ćwikłowych – 800 kg; pszenicy – 500 kg; kukurydzy – 400 kg.

Pogłowie zwierząt: krów – 4; cieląt – 4; kóz i owiec – 19; koni – 2; osłów – 3; wołów roboczych – 2.

Póki co praca wychowawcza domu dziecka zorganizowana jest na niskim poziomie. Kadry nie są kompletne – brakuje 3 wychowawców.

Remont pomieszczeń mieszkalnych i przeznaczonych dla zwierząt zakończono. Zgromadzono zapasy pasz dla zwierząt. Zapasy opału wystarczą na 60% sezonu grzewczego.

Aby nowo utworzony Suzacki Dom Dziecka mógł być zapełniony nowym kontyngentem dzieci konieczne są: płaszcze – 70; obuwia - 100 par; ubrania i sukienki – 140; bielizny – 260; koców – 80; prześcieradeł – 160; materacy – 80; ręczników – 260.

W celu pomocy we właściwej organizacji pracy nowo utworzonego domu dziecka Obwodowy Wydział Oświaty delegował tam swojego pracownika.


Kierownik Wydziału Domów Dziecka (Pikulin)
Inspektor ds. domów dziecka (Łysowa)

[Gramatyka i szyk zdań oryginału pozostawiają wiele do życzenia, starałem się to w jakimś stopniu oddać w tłumaczeniu.
Maszynopis w języku rosyjskim, tłum. Janusz Kobryń]
A.O.Sz. F.121, op.1, sw. 195, d. 1971, s.31

Aczysaj, „Cmentarz na górze”

We wspomnieniach Sybiraków wymieniane są dwa miejsca pochówków w samym Aczysaju: „Cmentarz na górze” i Cmentarz Muzułmański. Na tej podstawie wyobrażałem sobie dwa cmentarze, które można by porównać do naszych cmentarzy wiejskich. Na miejscu, w trakcie prac terenowych możliwych dzięki ogromnej pomocy Rasyłbieka Utkielbajewa i Sałtanat Dujsienowej, okazało się, że specyfika miejscowości wymusiła zupełnie inne lokalizacje. Na stokach góry, naprzeciw kopalni, kaskadowo wznosiły się domki górników, pomiędzy nimi poziomo przechodziły ulice, czego ślady można dostrzec do tej pory. Bezpośrednio nad domkami zlokalizowane są, częściowo zachowane groby miejscowych mieszkańców. Podobnie usytuowane są mogiły w przyległych, obecnie już nieistniejących, miejscowościach: Staraja i Nowaja Dieriewnia. Oprócz tego istnieją Cmentarz Czeczeński i Cmentarz Japoński.
W realiach lat 40. XX wieku – zmarłych z głodu, ich krewni, znajomi, sąsiedzi (sami bliscy śmierci z wycieńczenia) starali się pochować, wybierając najbliższe nadające się do tego celu miejsce. Opisy takich sytuacji bardzo często pojawiają się w sybirackich relacjach.

Cmentarz widziany od strony wejścia ze śladami silnej erozji zbocza.

W roku 2017 na „Cmentarzu na górze” znajdowało się łącznie 15 krzyży i ich pozostałości wykonanych ze stali. Do ich konstrukcji wykorzystywano dostępny na kopalni materiał, są więc płaskowniki, pręty okrągłe i kwadratowe, rury stalowe. Elementy połączone są nitami, śrubami oraz kształtkami hydraulicznymi. Zachowało się też kilka prętów (zapewne pozostały po krzyżach). Na jednym ze znaków nagrobnych znajdują się trójkątne kawałki grubej blachy, najprawdopodobniej są to pozostałości pięcioramiennej gwiazdy, na innym niewielka tabliczka z grubej blachy, niestety bez napisów. Na czterech krzyżach zachowały się napisy w języku rosyjskim (pisownia oryginalna): „Здесь покоится прах Лямина Виктора Петровича род.. 4 VII 42 умер 12 IV 43.” oraz „Щерба МА 21 XI 42 5 XII 43”, „1932. г. Ум. Июня 17. Раба Божа Эвдокия Саблина от рода 19 л.”; „1933 7 [17?] июня Х.К.Н.Я.Ш.”
Dwa z nich wykonane na kawałkach grubej blachy, pierwszy wybity jest przecinakiem, drugi naspawany, trzeci i czwarty wybite przecinakiem na płaskownikach tworzących krzyż prawosławny.

Obelisk przy wejściu na cmentarz

Na zdjęciach: zachowane krzyże.

 

Tabliczka z naspawanym napisem.

Wspinający się po zboczu Rasyłbiek Utkielbajew, w tle widok z cmentarza w stronę kopalni, lipiec 2017 r.

Janusz Kobryń

Gospodarstwa przy domach dziecka w obwodzie południowo-kazachstańskim za 1944 r.

 

Informacje o gruntach w gospodarstwach pomocniczych domów dziecka

lp	Nazwa domu dziecka	Rejon	Konieczna pow. ziemi	pow. posiadana za rok 1944	w tym:
					formalnie przydzielone	nie nadające się
	Dżuwaliński	dżuwaliński	15	15	-	-
	Dom dziecka № 17	tiulkubasski	16	16	8	-
	Sajramski № 1	sajramski	8	4	-	-
	Sajramski № 1	sajramski	10	-	-	-
	Sajramski № 14	sajramski	13	13	4	-
	Dom dziecka № 15	lengierski	15	15	-	-
	Dom dziecka № 11	czymkiencki	21	21	13	-
	Dom dziecka № 4	Turkiestan	25	25	-	25
	Dom dziecka № 5	Turkiestan	12	1,5	-	-
	Szkoła specjalna	Turkiestan	3	1	-	-
	Suzacki	suzacki	10	10	-	-
	Dom dziecka № 8	aryski	12	12	4	-
	Czubarowski	aryski	12	12	-	-
	Sary-Agaczewski	sary-agaczewski	30	30	30	30
	Pachta-Aralski	pachta-aralski	7	3	-	-
	Czajanowski	czajanowski	15	15	15	15
	Dom dziecka № 10	bostandycki	10	6	-	-
	Dom dziecka № 3	czymkiencki	7	7	3	-
	Starobielski	Czymkient	3	-	-	-
	Woroneżski	Czymkient	3	-	-	-
	Aczysajski	turkiestański	3	-	-	-
	Ogółem		250	206,5	77	70

Naczelnik wydziału ds. domów dziecka Pikulin
Inspektor ds. domów dziecka Łysowa
[Jednostki miary w dokumencie nie są podane. Na podstawie innych zapisów, widoczne jest, że podano powierzchnię w ha. Maszynopis w języku rosyjskim, tłum. Janusz Kobryń]
A.O.Sz. F.121, op.1, sw. 195, d. 1971, s.45

Wystawa „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie"

Wystawa prezentuje część materiałów zgromadzonych w czasie ekspedycji badawczych prowadzonych w rejonach suzackim i turkiestańskim obecnego obwodu turkiestańskiego (dawniej czymkienckiego) w latach 2017-2023. Celem prac było zlokalizowanie i opisanie miejsc, w których w latach 40-50 XX w. przebywali deportowani obywatele polscy, a także uzupełnienie informacji o nazwiska i fakty tym związane – służyła temu kwerenda w miejscowych archiwach. Zapraszam do obejrzenia wystawy w Muzeum Filumenistycznym w Bystrzycy Klodzkiej.

„Chciałoby się wszystkich z imienia wymienić" - z plakatu towarzyszącemu wystawie spoglądają na nas ludzie, których los rzucił na południe Kazachstanu, którzy razem z polskimi zesłańcami pracowali, głodowali, umierali. Są to:

Gragariani Arkadij, 1915, Ormianin urodzony w Baku. Do Turkiestanu trafił ze szpitala w Orenburgu – jako inwalida wojenny, wykształcenie wyższe, inżynier mechanik, samotny;

Weinbergs Adolf, 1902, urodzony w Rydze w rodzinie urzędników, wykształcenie średnie;

Matugilin Railja, 1932, Tatarka urodzona w Turkiestanie, jej rodzice byli rolnikami;

Wagner Anna, 1936, Niemka urodzona we wsi Tattung w obwodzie saratowskim w rodzinie chłopskiej, wykształcenie 7 klas;

Askarowa Pietsza, 1906, Uzbeczka;

Tromb Jakub, 1920, urodzony w Makowie Mazowieckim, samotny, wykształcenie średnie.

Janusz Kobryń, sybiracy.stowarzyszenie@gmail.com

Możliwe jest bezpłatne wypożyczenie wystawy, po uprzednim uzgodnieniu

Uczniowie szkoły FZO w Aczysaju

 W zachowanych częściowo księgach uczniów bardzo rzadko podawane jest miejsce zamieszkania przed deportacją. Najczęściej podany jest kołchoz, z którego uczeń przybył, rada wiejska i rejon. Często rubryki te pozostały niewypełnione. Trudno zatem wnioskować, czy dany uczeń jest deportowanym obywatelem polskim, czy też obywatelem ZSRR. Tym nie mniej sądzę, że publikowane przeze mnie nazwiska mogą być przydatne dla osób poszukujących informacji o swoich krewnych, zwłaszcza że często są to ostatnie informacje dotyczące zmarłych i zaginionych. 

VI nabór rozpoczął się w czerwcu 1943 roku, kurs uczniowie zakończyli 23 września 1944. Księga uczniów obejmuje wpisy pod poz. 77 do 314, z czego „samowolnie odeszło” 54 uczniów, wykreślono z powodu choroby 15, do wojska powołano jednego ucznia.  Z tej listy publikuję klika nazwisk, co do których można przypuszczać, że należą do deportowanych obywateli polskich.

• Gierman Nesia ur. 1926
• Zilberg Izaak ur. 1928
• Cwibil Iosif ur. 1926
• Luster Borys ur. 1927
• Rudaszniecka (Rudaniecka?) Eugenia ur. 1927

VII nabór (X 1943 - VI 1944) obejmuje 519 nazwisk. Podobnie jak wyżej -  publikuję nazwiska, co do których można przypuszczać, że należą do deportowanych obywateli polskich (IR - Indeks Represjonowanych).

• Banach; 1927;

• Bannach [Banach] Czesław; 1927; 

• Bojko; 1928;

• Bransztiejn; 1928;

• Cyprun; 1928;  [być może IR: Czupryn Tadeusz s. Jana, 1927, deportowany z obw. baranowickiego do obw. archangielskiego, rej. szenkurski, os. Rossochi]

• Dawidow; 1928;

• Dworok Zbigniew Bolisławowicz; 1928; [IR: Dworak Zbigniew s. Bolesława; 1926, deportowany w roku 1940 z obw. wilejskiego do obw. archangielskiego rej. wierchnietojemski, Korgowa]

• Fabianczik Adolfina; 1926; 

• Galinskaja; 1926;  [być może – IR: Galińska Aniela c. Jana, 1926, deportowana w roku 1940 z obw. stanisławowskiego do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 30-08-1941]

• Goliant W. K.; 1927;  [IR: Galant Władysław s. Kazimierza, 1931, deportowany w roku 1940 z obw. lwowskiego do obw. irkuckiego, rej. niżnieudyński, w latach 1941-1943 w domu dziecka w obw. jużnkazachstańskim]

• Gołdis Czesław Iwanowicz; 1928; [IR: Hołdys Czesław s. Jana, 1927,, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, Nianda, zwolnienie 13-09-1941]

• Gonach; 1928;

• Kaminskaja; 1928 [być może Kamińska?]

• Krauzowicz T.; 1927; 

• Kruk Kazimir Lieonardowicz; 1927; [IR: Kruk Kazimierz s. Leonarda, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. niandomski Suchona, zwolnienie 01-09-1941]

• Kuczer Iwan; 1927; [IR: Kuczer Jan c. Cyryla, 1928, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. lenski os. Nianda, zwolnienie 13-09-1941]

• Kulik Jeliena Pietrowna 1928;  [IR: Kulik Helena, c. Piotra, 1926, deportowana w lutym 1940 r. z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, Nianda. Zwolnienie 10-09-1941, wyjazd do obw. czkałowskiego, Aleksandrowka]

• Liutyj Jan; 1928; [IR: Luty Jan s. Michała, 1928, deportowany w roku 1940 z obw stanisławowskiego, pow. Tłumacz do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 24-08-1941]

• Łupicnaja; 1928;  [być może - IR: Łupicka Maria c. Jana, 1926, deportowana w roku 1940 z lwowskiego do obw. irkuckiego]

• Maciejczak; 1937

• Magużak; 1928

• Majznier, 1926

• Mienich Maria; 1927; [IR: Menich Maria c. Bolesława, 1927, deportowana w roku 1941 z obw. wilejskiego do Ałtajskiego Kraju]

• Misiura; 1927;

• Mogużak; 1926;

• Olchowskij; 1927;  [być może IR: Olchowski Mieczysław s. Franciszka, 1928, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda]

• Pawlikowa Mila Zinowiewna; 1926 

• Pomp Estra Jankieliewna [Pomp Estera c. Jankiela], 1924

• Pomp Szura Jankieliewna [Pomp Szura c. Jankiela], 1928

• Poriembskij Ju.;  [IR: Porębski Józef s. Adama, 1927; deportowany w roku 1940 zobw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. lenski, os. Lednia, zwolnienie 9-0-1941]

• Pszenicznyj; 1927; [być może Pszeniczny?]

• Sauckaja; 1928; [być może Słucka lub Sawicka?]

• Siekuła; 1927 [być może Sekuła?]

• Sieriadinskij Zdisław; 1927; [IR: Seredyński Zdzisław s. Piotra, 1929, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941 r.]

• Sieriedinskij Mierosław; 1926; [IR: Seredyński Mirosław s. Piotra, 1927, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941 r.]

• Stiempiel Witold; 1927; [IR: Stępień Witold s. Marcina, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. archangielskiego rej. kotłaski os. Niżnaja Struga, zwolnienie 8-10-1941]

• Wiernickij; 1928;  [IR: Wiernicki Władysław s. Teofila, 1929, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

• Wierzbinskaja; 1926;  [być może IR: Wierzbińska Regina c. Józefa, 1928 lub Wierzbińska Maria c. Józefa, 1925; deportowane z obw. białostockiego do obw. archangielskiego os. Soluga, 1-09-1941 r. wyjazd pd Engels w ASRR Niemców Nadwołżańskich]

• Wira Bronisława; c. Wojciecha, 1927;  [IR: Wira Bronisława; 1930 [!], deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. solwyczegodski, os. Charitonowo]

• Zasławskij; 1927;

• Zgibniew; 1928;

• Zioła; 1927;  [być może – IR: Zioła Stefania c. Michała, 1925, deportowana w roku 1940 z obw. stanisławowskiego do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 30-08-1941]

Dane pochodzą przygotowywanej publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”

Janusz Kobryń

Budynek internatu dla uczniów FZO w Aczysaju

 Dzieci skierowane do FZO z okolicznych miejscowości były kwaterowane w barakach, na piętrze szkoły i w internacie położonym na skraju doliny potoku, w pobliżu mostu. Według relacji byłych uczniów na piętrze mieszkały dziewczęta, na parterze chłopcy. Budynek istnieje do dnia dzisiejszego, w jednej z części działa sklep spożywczo-przemysłowy. Zdjęcia z roku 2018.

Widok budynku od strony kopalni, po lewej stronie widoczny wjazd na most.

Widok od strony wąwozu, którego dnem biegła linia kolei wąskotorowej.

Fragment przygotowywanej publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”

Janusz Kobryń

Budynek szkoły FZO w Aczysaju

 

Budynek, w którym mieściła się szkoła FZO w latach 40. XX wieku nie zachował się do dnia dzisiejszego. Latem 2017 roku, wspólnie z Rasyłbiekiem Utkielbajewem i Sałtanat Dujsienową, próbowaliśmy odszukać jego lokalizację. Opisy i odręczny szkic wykonany przez Stanisława Stykowskiego kazał szukać nam dość okazałego piętrowego budynku, z balkonem okalającym piętro i z dużym oknem stołówki na parterze. To na tle tego okna wykonano zdjęcia uczniów pokazane w poprzednich postach. Na miejscu sprawa okazała się zupełnie zagmatwana: według opisu w latach 40 budynek stał w bezpośrednim sąsiedztwie stoku, przy drodze w górnej części miejscowości, jednak współcześnie droga ma inny przebieg. Co gorsze – w okresie powojennym FZO przeniesiono w inne miejsce w dolnej części Aczysaju (najprawdopodobniej do budynków związanych z obozem jenieckim) i to właśnie tę lokalizację szkoły wskazują mieszkańcy. W roku 2017 z budynków tych pozostały tylko fundamenty. W miejscu wskazanym na planie miejscowości znajdują się pozostałości zabudowy, być może budynku szkoły FZO (na zdjęciu poniżej).

O skali „mobilizacji siły roboczej” i liczbie osób, które tu przygotowywano do pracy w kombinacie, może świadczyć niniejsza statystyka: VII nabór (jesienią 1943 roku) obejmuje 519 nazwisk. Uciekło 17 uczniów (3,28%), „samowolnie odeszło” 193 (37,19%), wykreślono z listy z powodu choroby 8 (1,54%), usunięto ze szkoły 5 (0,96%), powołano do wojska 2 (0,39%). Przy wielu nazwiskach rubryki dotyczące daty ukończenia/wykreślenia z listy uczniów i wyniku egzaminu są niewypełnione, co nie pozwala na określenie losu uczniów. 

Fragment przygotowywanej publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”.

Prawdopodobnie pozostałości po budynku szkoły FZO. 

Ruiny zabudowań obozu jenieckiego. 

Janusz Kobryń

Uczniowie szkoły FZO w Aczysaju. Zdjęcie IV

 

FZO №2 w Aczysaju, grupa ślusarzy. Rok 1933. Ze zbiorów Muzeum Górnictwa w Kentau.

Szkoła przysposobienia zawodowego przy kombinacie Aczpolimietałł (w dokumentach spotyka się też lokalizację Akżar) zajmuje ważne miejsce w sybirackich wspomnieniach. Dla przybywających tu wynędzniałych z głodu dzieci (przyjmowano te, które miały ukończone 14 lat) przykopalniana szkoła dająca wyżywienie, odzież (choćby i roboczą) i zakwaterowanie w internacie to „nasza nadzieja na chleb, jak nadzieją J. Londona było złoto w Klondike” (W. Stępień). W rodzinnych archiwach Józefy Dzyry, Edmunda Frydryka i Witolda Stępnia zachowały się trzy zdjęcia wykonane z okazji ukończenia kursu. Co ciekawe – zarówno u dzisiejszych mieszkańców Aczysaju, jak i w Muzeum Miejskim w Kentau nie znaleźliśmy więcej fotografii z FZO z lat 40. czy 50 XX wieku, a przecież klas było dużo i prawdopodobnie każdej z nich wykonywano na pamiątkę zbiorowe zdjęcie. Wyjątkiem jest jedyna fotografia FZO zachowana w kentauskim muzeum, przedstawia ona grupę ślusarzy, a (według opisu na odwrocie) wykonano ją w roku 1933. Brak większej ilości zdjęć można tłumaczyć pożarem w budynku miejscowego klubu, w którym mieściło się archiwum kombinatu, o którym nam opowiadano. Być może część dokumentów i szkolna kronika (o ile istniała) uległy wtedy zniszczeniu. Po zamknięciu kombinatu duża część mieszkańców, zwłaszcza innych narodowości niż kazachska, wyjechała do różnych miejscowości na terenie dawnego ZSRR, być może zabierając pamiątkowe zdjęcia ze sobą.

Zachowany budynek w pobliżu mostu, gdzie według jednej z relacji mieścił się zakład fotograficzny. Aczysaj, lipiec 2017 roku.

Więcej o systemie dziecięcej pracy niewolniczej można znaleźć w publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”. E-book do nabycia na platformie naffy.

Janusz Kobryń

Zesłańcy - uczniowie szkoły FZO w Aczysaju. Zdjecie III

 

„Zdjęcie czwartej grupy Flotatorów FZO, ósmy nabór, rok 1945. Na kilka dni nim powołano Pańczenkę do wojska i na kilka tygodni przed śmiercią Szury Gorbaczowej ze Stawropola. Do zdjęcia stanęły tylko te osoby, które nie były w pracy, czyli na tak zwanej praktyce. Bo w rzeczywistości pracowałyśmy normalnie – z tą różnicą, że bez wynagrodzenia.

Siedzą od lewej:

1. Marusia? Z VIII grupy elektrowszczyków.

2.  Nina Kuzina VIII grupy elektrowszczyków, koleżanka Szury Gorbaczowej. Na jej kolanach siedzi córka zastępcy dyrektora FZO Ałła.

3.  Siergiej Żygulin – „Wojennrukw” w FZO. Na Niandzie w 1940/41 komendant. Przybył do Aczi-Saju z frontu, bez lewej ręki.

4.  Niusia Krasikowa-Dulepowa. Majster, kierownik IV grupy flotatorek, jej mąż Kola Dulepow był majstrem na flotacji. W styczniu 1945 powołany do armii.

5.  Konstantin Michajłowicz Nadieżdin – dyrektor naczelny FZO.

6. Wanda Głuchowska (pomkom zwoda). Wstąpiła do konsomołu. Jej mama Helena zmarła w więzieniu w Karagandzie (nie przyjęła obywatelstwa), siostra Genia powróciła, ojciec zmarł w Czułakurganie 22 II 1944.

7. Blumetal (?) Księgowy FZO, Żyd wrócił do Polski.

8. Marusia Czornaja z Leningradu. Jej rodzice zaginęli na wojnie, ewakuowana wraz z sierocińcem, była w szkole baletowej. Na jej kolanach córka dyrektora Swietłana Nadieżdina.

9. Bluma Tabakman, krewna księgowego, Żydówka. Za nimi stoją od lewej (rzędami):

10. Dziecko któregoś z pracowników FZO.

11. Nina Sierotina, jej ojciec był intendentem w szpitalu w Semipałatyńsku. Żona pielęgniarka zginęła na początku wojny.

12. Zina Kuzina – siostra Niny Kuziny (2). VIII grupa elektrowszczyków.

13. Janina Helena Stykowska, w FZO jako Helena Podhorodecka. Zmiana danych umożliwiła jej mamie pobieranie podwójnej porcji chleba.

14. Zofia Maciejczak, obecnie Kulik. Zamieszkała obecnie Stary Gierałtów

15. Emilia Menich, córka policjanta z Wilna, zamordowanego w Katyniu. Po ukończeniu FZO wyjechała. 1

16. Dora Fill, Żydówka. Mieszkałyśmy razem w jednym pokoju Po ukończeniu FZO wyjechała.

17. Nina Czadajewa – Rosjanka z IV grupy flotatorów.

18. Nina (?), Rosjanka. Przyszła do FZO późno w zimie zwolniona z więzienia, była w mojej grupie, wrogo nastawiona do Polaków.

19. Nina Truchwatulina (Tatarka) z IV grupy flotatorów. Zmarła w 1946.

20. Maria Menich, siostra Emilki, uczennica FZO, flotator, wyjechała z Aczi-Saju.

21. Szandla Holand (Żydówka). Po ukończeniu FZO wyjechała, w sierocińcu w Turkiestanie miała małą siostrę Agnieszkę i krewnych Żydów. W drugim rzędzie stoją:

22. Niusia Żygulina, żona Siergieja Wojenruka.

23. Józefa Stykowska. 24.

24. Lidia Głuszakowa (Białorusinka) z IV grupy flotatorów. Nie cierpiała Polaków, nie mogła przeboleć, że ja – Stykowska zostałam wybrana na kontrolera, a ona – komsomołka nie.

25. Rachela Werszowicz (Żydówka) z IV grupy flotatorów. Wiele jej zawdzięczam, sympatyczna i bardzo uczynna. Powróciła do Polski w tym czasie co ja.

26. Julia Szkotak – to ją moja mama przywiozła do kraju.

27. Szura Toporyszczewa (Rosjanka). Do FZO trafiła po wyjściu z więzienia, straciła męża i pięcioro dzieci. To spowodowało, że była niezbyt normalna. Po ukończeniu FZO wyjechała z Aczi-Saju.

28. Chana Werszowicz – siostra Racheli. Razem byłyśmy w sierocińcu w Czułakurganie. Ich rodzice pomarli wiosną 1943, miały jeszcze siostrę Zosię. Powróciły do Polski w maju 1946, ponoć wyjechały do Ameryki.

29. Nina Mietłowa (Rosjanka) z VIII grupy elektrowszczyków. Pochodziła z tej samej miejscowości ze Stawropola, co Szura Gorbaczewa i ponoć z nią spokrewniona. W ostatnim rzędzie stoją:

30. Zofia Gorodok (Polka), IV grupa flotatorów. Powróciła z młodszym bratem. Jej mama zmarła w Czułakurganie. 

31. Tauba Tabakman (Żydówka), wnuczka księgowego FZO, była ze mną razem w pokoju.

32. Helena Dominiak (Polka). Jej mama Anastazja była felczerem, uczestniczyła w wojnie 1939. Powróciły do Bystrzycy Kłodzkiej. Tu zmarła Helenka po operacji.

33. Władysława Maciszewska (Polka) IV grupa flotatorów. Jej brat był w II grupie ślusarzy, młodszy był w sierocińcu. Mama po powrocie z więzienia pracowała w Aczi-Saju w piekarni aż do wyjazdu.

34. Wanda Woźniak, obecnie Przybyszewska, Pomkomzwod, II grupa ślusarzy, lecz uczennica IV grupy flotatorów.

35. Stefania Sykuła (Polka) IV grupa flotatorów. Jej siostra Katarzyna i brat Ireneusz? Co z rodzicami nie wiem. Powrócili we troje.

36. Aniela Szymańska (Polka) IV grupa flotatorów. Jej brat, Stach, służył w armii kościuszkowskiej.

37. Pańczenko (intendent). To on porwał mi różaniec. I właśnie po zrobieniu tego zdjęcia został powołany do wojska, chociaż całą wojnę nie był w wojsku. Wkrótce zginął, ponoć trafił na miny. O jego śmierci dowiedziałam się już po ukończeniu szkoły od żony dyrektora Nadieżdina. Matka Nadieżdina była Polką, która wyszła za Mordwina. Do Kazachstanu trafiła na początku lat trzydziestych, gdy masowo kolektywizowano, czyli w czasie wielkiego głodu.”

Zdjęcie i lista osób ze zbiorów Józefy Dzyry (Stykowskiej), na podstawie książki „Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych”. Bystrzyca Kł, 2008.

W księdze uczniów FZO z roku 1944/1945 znajdują się nazwiska 27 uczniów klasy flotatorów. Podane są nazwiska (tu zapisane tak jak w oryginale), rok urodzenia, data przyjęcia do szkoły oraz miejscowość skąd uczeń przybył. W nawiasach kwadratowych umieściłem informacje znajdujące się w Indeksie Represjonowanych.

1. Szkotak Julia Wawrzywowna; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan;
2. Stykowska Józefa Iwanowna; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan; [IR: Stykowska Józefa c. Jana, 1929, deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]
3. Podhorodeckaja Helena Iwanowna; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan;
4. Głuchowska Wanda Iwanowna; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan; [IR: Głuchowska Wanda c. Jana, deportowana w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. solwyczegodski os. Kopytowo, zwolnienie 7-09-1941]
5. Mienich Emilia Bolesławowna; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan; [IR: Menich/Mienich Emilia c. Bolesława, 1928, deportowana w roku 1941 z obw. wilejskiego do Ałtajskiego Kraju]
6. Darszowicz Rachela Szajewna; 1928; 21-09-1944; Turkiestan, dom dziecka;
7. Darszowicz Anna Szajewna; 1929; 21-09-1944; Turkiestan, dom dziecka;
8. Domeniak Galina; 1927; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan; [IR: Dominiak Helena c. Walentego, 1927, deportowna w roku 1940 z obw. Wołyńskiego do obw. Wołogodzkiego rej. Charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941]
9. Matiszewskaja Władisława Chand.; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan; [być może - IR: Matiaszewska Władysława c. Henryka, 1928, deportowana w roku 1940 z obw. stanisławowskiego pow. Tłumacz do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo]
10. Imbert Tołba Lejbowna; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan; [IR: być może Imber Tauba c. Lejby, 1927, deportowana w roku 1940 z obw. Białostockiego do os. Pojamnginskij, 5-09-1941 wyjazd do Kazachskiej SRR]
11. Szymanskaja Aniela Wacłowna; 1929; 21-09-1944; Turkiestan, dom dziecka; [IR: Szymańska Aniela c. Wacława; 1926; deportowana w roku 1940 z obw. lwowskiego do obw. archangielskiego,rej. konoski os. Siencybino, wyjazd 30-09-1941]
12. Głuszakowa Lidia Jefriemowna; 1926; 21-09-19447; rej. tiulkubasski, wieś Ilinka;
13. Łomowcziewa Walentyna Michajłowna; 1928; 21-09-19447; rej. tiulkubasski, wieś Wannowka;
14. Tuchwartirlina Dina Iwanowna; 1929; 21-09-1944; kopalnia Aczysaj,
15. Toporiszcziewa Aleksandra Gawriłowna; 1925; 21-09-19447; rej. tiulkubasski, wieś Wannowka; flotator;
16. Matejczak Zoja Daniłowna; 1929; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan;
17. Sykuła Stefa Iwanowna; 1928; 21-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan;
18. Iwanowa Nina Iwanowna; 1928; 21-09-19447; rej. tiulkubasski, wieś Wannowka;
19. Karaulnych Wiktoria Aleksandrowna; 1929; 24-09-19447; rej. tiulkubasski, wieś Wysokoje;
20. Cziornaja /Cziernaja Maria Lieontiewna; 1928; 24-09-1944; Ałma-Ata, z pociągu;
21. Sirotina Nina Konstantinowna; 1930; 24-09-1944; kopalnia Aczysaj;
22. Malinowskaja Jewgienia Wasiliewna; 1927; 24-09-1944; Turkiestan d.№36;
23. Mietłowa Polina Timofiejewna; 1929; 4-09-19447; rej. tiulkubasski, wieś Wannowka;
24. Gorodok Zofia Wiktorowna; 1927; 24-09-1944; rej. suzacki, Czułak-Kurgan;
25. Galiant Szandlia Ickowna; 1928; 24-09-1944; Turkiestan, dom dziecka; [być może IR: Holand Szajndla c. Icka, 1926; deportowana w roku 1940 z obw. białostockiego do obw. archangielskiego, rej kargopolski, 07-09-1941 wyjechała do Turkiestanu]
26. Fil Dora Dawydowna; 1928; 24-09-1944; Turkiestan, dom dziecka;
27. Czadajewa Nina Prochorowna; 1928; 24-09-1944; Turkiestan, dom dziecka;

Wymienione na początku dziewczęta z grupy „elektrowszczyków” to najprawdopodobniej Kuzina Nina Nikołajewna, 1927, Kuzina Mania Nikołajewna, 1929, oraz Łapina Maria, 1926, które przybyłу do FZO z rejonu tiulkubasskiego os. Bałykczy do klasy maszynistek elektrowozów.

Więcej o systemie dziecięcej pracy niewolniczej można znaleźć w publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”. E-book do nabycia na platformie naffy.

Janusz Kobryń

Zesłańcy - uczniowie szkoły FZO. Zdjęcie II

 

FZO w Aczysaju, grupa ślusarzy, rok 1945.
Edmund Frydryk: „W mojej grupie oprócz Polaków byli Rosjanie, Ukraińcy, Uzbecy, Tatarzy. Z Polaków pamiętam: Pawlika Tadeusza, Pawlika Czesława, Maciejczaka Antoniego, Jaworskiego Józefa, Brzezickiego Kazimierza, Kramika Tadeusza, Majsnera, Ramsa, Banacha, Kulika, Lutego. Wymienieni są na załączonym zdjęciu. Antoni Maciejczak mieszka we Wrocławiu, Stanisław Gałka w Międzylesiu, Pawlik Czesław i Tadeusz w Nowej Hucie. Spotykam się czasem z Gałką i Maciejczakiem. Załączone zdjęcie było wykonane w Aczysaju po ukończeniu szkoły w 1945. W pierwszym rzędzie, w środku, w mundurze wojskowym bez czapki, siedzi dyrektor Konstantin Nadzieżdzin, po jego prawej stronie starszy lejtenant, pierwszy z prawej, w okularach, księgowy Ostrowski i majster Masłow.”

W księdze uczniów FZO z roku 1944/1945 znajdują się nazwiska 42 uczniów klasy ślusarzy. Poniżej  podane są nazwiska (tu zapisane tak jak w oryginale), rok urodzenia, data przyjęcia do szkoły oraz miejscowość skąd uczeń przybył. W nawiasach kwadratowych umieściłem informacje znajdujące się w Indeksie Represjonowanych.

Zdjęcie ze zbiorów Edmunda Frydryka.

1. Lutyj Jan Michajłowicz; 1928; 03-08-1944; Turkiestan, Polski Internat [IR: Luty Jan s. Michała, 1928, deportowany w roku 1940 z obw stanisławowskiego, pow. Tłumacz do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 24-08-1941]

2. Woźniak Zigmund Iwanowicz; 1929; 03-08-1944; Turkiestan, Polski Internat

3. Jakołciewicz Wacław Stanisławowicz; 1928; 03-08-1944; Turkiestan, Polski Internat [IR: Jakołcewicz Wacław s. Stanisława; 1929; deportowany w roku 1940 z obw. białostockiego, rej. wołkowyski do obw. swierdłowskiego]

4. Maciejczak Antoni Daniłowicz; 1930; 03-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17;

5. Pawlik Czesław Pawłowicz; 1928; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan[IR: Pawlik Czesław s. Pawła, 1927, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. solwyczegodski os. Tiesowaja, zwolnienie 09-09-1941]

6. Pawlik Tadeusz Pawłowicz; 1929; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan [IR: Pawlik Tadeusz s. Pawła, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. solwyczegodski os. Tiesowaja, zwolnienie 09-09-1941]

7. Gałka Gienierich Iwanowicz; 1928; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan [IR: Gałka Henryk s. Jana; 1929; deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. solwyczegodski os. Kopytowo, zwolnienie 12-09-1941]

8. Skiba Eduard Antonowicz; 1929; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan [IR: Skiba Edward s. Antoniego, 1929, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. lenski os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

9. Skoniecznyj Gienrich Władisławowicz; 1929; 03-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №36 [IR: Skonieczny Henryk s. Władysława, 1929, deportowany z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski os. Katromskij, zwolnienie 31-08-1941]

10. Rams Stanisław Iwanowicz; 1929; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan

11. Banach Tadeusz Stanisławowicz; 1929; Czułak-Kurgan dom dziecka

12. Kulik Tadeusz Pietrowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka [IR; Kulik Tadeusz s. Piotra, 1930, deportowany w lutym 1940 r. z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, Nianda. Zwolnienie 10-09-1941, wyjazd do obw. czkałowskieko, Aleksandrowka]

13. Galiant Marian Kazimirowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka [IR: Galant Marian s. Kazimierza, deportowany z obw. lwowskiego od obw. irkuckiego rej. niżnieudyński, od roku 1941 w obw. jużnokazachstańskim]

14. Czech Kazimierz Martynowicz; 1928; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka

15. Czech Stanisław Martynowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka [IR: Czech Stanisław s. Marcina, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. lwowskiego do obw. irkuckiego, od roku 1942 w obw. jużnokazachstańskim]

16. Krauzowicz Tadeusz Walentynowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka;

17. Biezwierchij Jewgienij Stiepanowicz; 1931; 04-08-1944; rej. tiulkubasski kołchoz Krasnyj Pachar`

18. Biezwierchij Fiodor Stiepanowicz; 1929; 04-08-1944; rej. tiulkubasski kołchoz Krasnyj Pachar`

19. Tużylin Aleksandr Iwanowicz; 1929; 04-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №11;

20. Siwacziewskij Władymir Antonowicz; 1929; 04-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №11

21. Mielnikow Iosif Nikiforowicz; 1929; 08-08-1944; rej. tiulkubasski, kołchoz Naczało

22. Koszczygułow Jergoza Koszegułow; 1929; 08-08-1945; kopalnia Aczysaj dom №8

23. Sztachelskij Kazimir Adamowicz; 1929; 08-08-1944, Turkiestan [Sztachelski Kazimierz]

24. Bieczicz Władymir Grigoriewicz; 1929; 09-08-1944; rej. tiulkubasski, [kołchoz?] Pobieda;

25. Ispanow Żumabiek; 1929; 09-08-1944; Turkiestan; 14-04-1945;

26. Isakiew Sagit Ismajłow; 1929; 09-08-1944

27. Gałub` Michaił Aleksandrowicz; 1928; 10-08-1944; rej. czajanowski, kołchoz Krasnaja Niwa

28. Jaworskij Iosif Iosifowicz; 1928; 13-08-1944; Turkiestan [kołchoz?] Internacjonał [Jaworski Józef]

29. Ambrosow Grigorij Ickowicz; 1928; Turkiestan, internat

30. Kramnik Stanisław Af.; 1929; 15-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan, Dom Dziecka №17

31. Frydrich Edmund Władymirowicz; 1929; 22-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan, Dom Dziecka №17 [Frydryk Edmund, IR: Frydrych Edmund s. Władysława, 1929, deportowany w roku 1940 z obw. stanisławowskiego pow. Tłumacz do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 26-08-1941]

32. Iskakow Szagdar Iskander.; 1930; 22-08-1944

33. Brant Jakow Iosifowicz; 1929; 22-08-1944; rej turkiestański, sowchoz Burima (Burgiem?)

34. Boriskow Jurij Wasiliewicz; 1929; 22-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №38

35. Majznier Rimiet Fiodorowicz; 1929; 28-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17

36. Lew Wiaczesław Adamowicz; 1928; 28-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17

37. Kandabarow Nikołaj Iosifowicz; 1930; 28-08-1944;kopalnia Aczysaj

38. Łogunow Arkadij Wasiliewicz; 1928; 28-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17

39. Boriskow Arkadij Wasiliewicz; 1928; 28-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka №17

40. Kaziejkin Wasilij Jegorowicz; 1929; 29-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka №17

41. Popow Leonid Prokom`iewicz; 1931; 04-09-1944; kopalnia Aczysaj

42. Płotnikow Nikołaj Aleksandrowicz; 1926; 04-09-1944; kopalnia Aczysaj

Fragment wspomnień pochodzi z książki „Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych”. Bystrzyca Kł, 2008

Więcej o systemie dziecięcej pracy niewolniczej można znaleźć w publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”. E-book do nabycia na platformie naffy.

Janusz Kobryń