Dostępna II część publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”

 Książka zawiera materiały dotyczące losów zesłańców w rejonie suzackim w południowym Kazachstanie zebrane w trakcie badań terenowych i kwerendy archiwalnej w latach 2017-2022. Są tu spisy rodzin zamieszkałe w poszczególnych kołchozach sporządzone na podstawie relacji świadków i dokumentów archiwalnych oraz dokumentacja fotograficzna niektórych miejscowości, tłumaczenia wybranych dokumentów archiwalnych dotyczących sytuacji zdrowotnej w latach 40. XX wieku. Na uwagę zasługują zamieszczone w niniejszej publikacji historie Polek pozostałych w Kazachstanie – Anieli Kosior i Ireny Nowakowskiej. Są to tylko dwie spośród wielu zebranych w terenie relacji dotyczących dorosłych, którzy z różnych przyczyn pozostali w Kazachstanie a także dzieci osieroconych w czasie tułaczki.

Link do sklepu

The second edition of Memories of Siberian Deportees. A Collection of Source Texts, Part Two available

Download link

Welcome to the second edition of Memories of Siberian Deportees. A Collection of Source Texts, Part Two.

Originally published 16 years ago in 2010 by the Bystrzyca Kłodzka Branch of the Association of Siberian Deportees, it met with considerable interest. Complimentary copies were distributed to nearly 300 libraries in Poland and abroad. The firsthand accounts of survivors of the tragic events of the 20 th century contained in the first edition are frequently cited in scholarly literature and serve as the basis for student projects. Importantly, the publication also encouraged many more deportees to share their memoirs, documents, and photographs, and to consent to interviews for publication.

The funds gathered with considerable effort enabled the publication of 1,000 copies, a print run that has since been exhausted. At the same time, recent technological advances created new possibilities for dissemination, and so in 2025, we released the first part as a free e‑book. It has been downloaded largely outside Poland. The blog of the Bystrzyca Association for the Memory of Siberia and the Victims of Repression attracts readers worldwide, with 80 per cent of visits originating abroad. These circumstances led to the decision to publish all subsequent editions in electronic form, globally and freely accessible.

This edition appears on the seventieth birthday of Yuri Dmitriev, a historian from Petrozavodsk who researches Stalinist repression in Karelia. He was sentenced, on the basis of fabricated evidence, to fifteen years in a high‑security penal colony. A similar fate befell Aleksandr Gabyshev, a shaman from Yakutia who openly opposed Kremlin dictatorship and was subjected to imprisonment and compulsory psychiatric treatment, echoing Soviet‑era practices. Since the outbreak of the war in Ukraine, sentences for even minimal expressions of opposition against the war or the Russian dictatorship have become commonplace. The Memorial Society estimates the number of political prisoners at approximately 1,400

(as of January 2026).

In the face of ongoing war (in Ukraine) and rising aggression and intolerance around the world, a pessimistic question arises: have all our efforts to commemorate the war victims and uphold human rights and tolerance been in vain?

Despite imprisonment and repeated punishment by solitary confinement, Yuri Dmitriev remains an optimist and wants us to know it. I quote the closing words of a letter from February 2024: “I am absolutely certain that after February, March will come and then Spring will follow. This year it will be a real one. There will be the breaking of the ice, storms, and downpours that will wash away all the accumulated debris.”

Bystrzyca Kłodzka, February 2026

Janusz Kobryń

Translation: Halina Kobryń

II wydanie publikacji „Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych. Część II” dostępne bezpłatnie w formie ebooka

Link do pobrania:

Oddaję w Państwa ręce II wydanie książki Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych część 2. Ukazała się nakładem bystrzyckiego Koła Związku Sybiraków w roku 2010, a więc już 16 lat temu. Podobnie jak pierwsza nasza publikacja, spotkała się z ogromnym zainteresowaniem. Bezpłatne egzemplarze przekazaliśmy do prawie 300 bibliotek w kraju i zagranicą. Zawarte w niej bezpośrednie relacje uczestników i świadków tragicznych wydarzeń XX wieku są często cytowane w literaturze naukowej, są (i mamy nadzieję, że będą także w przyszłości) podstawą uczniowskich prac konkursowych. Co niemniej ważne – wydana książka stała się bardzo silnym impulsem dla środowiska, zachęcając wielu zesłańców do udostępnienia wspomnień, dokumentów i fotografii, a także do wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadów, które zostały wydane w kolejnych tomach.


Zgromadzone z niemałym trudem środki finansowe pozwoliły na wydanie tysiąca egzemplarzy. Ten dość spory nakład uległ już wyczerpaniu. Jednocześnie w ciągu minionych lat zaszły rewolucyjne zmiany technologiczne i pojawiły się nowe możliwości publikacji. Wykorzystaliśmy je, wydając w roku 2025 pierwszą część Wspomnień Sybiraków – w formie darmowego e-booka. Pobrało go wiele osób, głównie spoza Polski. Prowadzony przez mnie blog Bystrzyckiego Stowarzyszenia Pamięci Sybiru i Ofiar Represji, na którym zamieszczam dotychczas niepublikowane dokumenty dotyczące deportowanych i realiów życia w ZSRR w latach 40. XX wieku, jest odwiedzany przez czytelników z całego świata. Analiza wizyt pokazuje, że aż 80% odwiedzin pochodzi spoza Polski. Okoliczności te skłoniły Zarząd Koła Związku Sybiraków w Bystrzycy Kłodzkiej do podjęcia decyzji o wydaniu kolejnych tomów Wspomnień Sybiraków w wersji elektronicznej i bezpłatnym ich udostępnieniu zainteresowanym na całym świecie.

Niniejsze wydanie ukazuje się w siedemdziesiąte urodziny Jurija Dmitrijewa historyka z Pietrozawodska zajmującego się historią represji stalinowskich w Karelii, skazanego na podstawie fałszywych dowodów na 15 lat więzienia o zaostrzonym rygorze. Podobny los spotkał Aleksandra Gabyszewa, szamana z Jakucji, który otwarcie sprzeciwił się kremlowskiej dyktaturze. Skazany został na karę więzienia i przymusowe leczenie psychiatryczne, podobnie jak czyniono to w ZSRR. Po wybuchu wojny w Ukrainie wyroki za ślad chociażby sprzeciwu wobec wojny i dyktatury stały się niestety codziennością. Stowarzyszenie „Memoriał” szacuje liczbę więźniów politycznych na około 1400 osób (dane na koniec stycznia 2026 roku).

Wobec toczącej się wojny, narastającej w całym świecie agresji i nietolerancji nasuwa się pesymistyczne pytanie: czy wszystkie nasze działania na rzecz upamiętnienia ofiar, poszanowania praw człowieka i tolerancji poszły na marne?

Jurij Dmitrijew, mimo pozbawienia wolności, wielokrotnego karania karcerem zachowuje optymizm, którym dzieli się z nami – pozostającymi na wolności. Przytoczę zakończenie listu z lutego 2024 roku:

„Jestem całkowicie pewien, że po lutym nadejdzie marzec i Wiosna. W tym roku będzie prawdziwa. Będzie ruszenie lodów, burze i ulewy, które zmyją wszystkie nagromadzone śmieci.”

Bystrzyca Kłodzka, luty 2026 roku

Janusz Kobryń

Rozkaz Szkoły FZO №38 z dnia 8 XII 1944 w sprawie stanu sanitarnego w placówce

Rozkaz №94 Szkoły FZO №38 z dnia 8 XII 1944

§1
Przeprowadziłem osobiście kontrolę wykonania mojego zarządzenie dotyczącego codziennych oględzin uczniów pod względem wszawicy, w trakcie której ustalono, że wychowawcy, majstrowie i plutonowi lekceważąco podchodzą do wykonywania zarządzenia, np. 28-29 grudnia wychowawcy nie dokonywali oględzin uczniów. Ustalono, że 30 grudnia uczniowie nie byli poddani zabiegom sanitarnym. Majster grupy №12 dokonał wpisu o całkowitym braku zawszenia w grupie, a podczas kontroli lekarskiej takie przypadki wśród uczniów wykryto.

a) Za niewykonanie mojego zarządzenia o porannych oględzin uczniów w dniach 28 i 29 grudnia tow. Gużewowi udzielam nagany.

b) Majster Arałow, za niezgodny z prawdą zapis, bez osobistego przeprowadzenia oględzin, udzielam nagany.

Wszystkich majstrów i wychowawców ostrzegam, że w przypadku wykrycia tak lekceważącego stosunku do tak ważnej kwestii, jaką są poranne oględziny uczniów i niepodejmowanie działań związanych ze zwalczaniem wszawicy będę nakładał jeszcze surowsze kary, ze zwolnieniem z pracy włącznie.

§2
Kierownika Punktu Medycznego, tow. Owsiejewicz, zobowiązuję raportować mi codziennie stan zawszenia i podejmowane działania.

§3
Zastępcy dyrektora ds. politycznych polecam wprowadzić do porządku dnia działania związane ze zwalczaniem wszawicy. Przeprowadzić grupowe pogadanki z uczniami, zapewnić wszystkie rzeczy niezbędne do walki z wszawicą, np. żelazka do prasowania pościeli i bielizny.

§4
Do 10 grudnia należy zakończyć budowę komory dezynfekcyjnej i prowadzić w niej obróbkę bielizny uczniowskiej.
a) Starszemu księgowemu poleca się uzyskanie asygnat dla zakończenia budowy.

§5
Do zakresu obowiązków pościelowych wprowadzić gotowanie i prasowanie bielizny wydawanej uczniom FZO.

Dyrektor Szkoły (Fukzon)

[Maszynopis w języku rosyjskim, tłumaczenie Janusz Kobryń]
AOSz. F. 1096, op. 1, sw. 238, d. 3000, s.10

Rozkaz Szkoły FZO z dnia 6 XI 1944 z okazji rocznicy Rewolucji Październikowej

Szkoła Specjalna FZO№38 Rozkaz №87 z dnia 6 XI 1944 roku

27 rocznicę Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej narody naszego kraju obchodzić będą w atmosferze wielkich zwycięstw Armii Czerwonej i dalszego wzrostu ekonomicznej potęgi Związku Radzieckiego.

Cały naród radziecki bohaterski pracuje zaopatrując front we wszystko, co konieczne dla szybszego rozgromienia wroga.

Kolektyw pracowników i uczniów Szkoły Specjalnej FZO №38 wykonał przyjęte zobowiązania z okazji 27 rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej

I. Szkoła posiada pełen komplet uczniów i jest przygotowana do rozpoczęcia nowego roku szkolnego.

II. W trakcie ćwiczeń [zajęć praktycznych] uczniowie szkoły wykonali zadanie Zakładów Przeróbki Ołowiu w zakresie produkcji amunicji, za co dyrektor szkoły złożył podziękowania uczniom i pracownikom administracyjnym.

III. Pomagając państwu w zbiorze bawełny na polach sowchozu w Pachta-Arał, grupa uczniów szkoły wykonała zadanie ponad plan, za co otrzymała podziękowanie od Obwodowego Zarządu Rezerw Pracy.

IV. Rezultatem dobrego sportowo-wojskowego przygotowania nowego naboru uczniów była sztafeta sprawnościowa w terenie, na dystansie 3 km uzyskano wynik 17 min. 10 s. Przygotowano się także do przeglądu musztry.

V. Zorganizowano masowe działania w zakresie pracy politycznej i kulturalnej, w wyniku których utworzono orkiestrę dętą liczącą 20 uczniów, która 7 listopada weźmie udział w przeglądzie, kółka twórczości amatorskiej: taneczne, akrobatyki oraz chór, przygotowano się do udziału w olimpiadzie twórczości artystycznej młodzieży pracującej.

VI. Utworzono uczniowskie kółko techniczne, którego uczestnicy skonstruowali dźwiękowy projektor kinowy, umożliwiający projekcję filmów w szkolnym klubie.

W trakcie wykonywania podjętych Przedpaździernikowych Zobowiązań Socjalistycznych wyróżniły się:

1. Grupa №7 – ślusarze, majster tow. Bieriestniew;

2. Grupa №9 – ślusarze, majster tow. Lebiediew;

3. Grupa №11 – stolarze, majster tow. Korotkow;

4. Grupa №5 – elektrycy, majster tow. Winokur;

5. Grupa №3 – metalurdzy, majster tow. Aszurow;

6. Grupa №1 – tokarze, majster tow. Gorowskoj;

Podziękowanie otrzymują majstrowie:

1. Gubickij E.I.

2. Bieriestniew W.I.

3. Aszurow Je.

4. Wadiackij M.N.

5. Gorowskij I.A.

6. Winokur Ja. G.

7. Anoszkin I.P.


Podziękowanie otrzymują uczniowie

Grupa №1

1. Tichonowa A.G.

2. Chliebnikowa W.S.

3. Komarowa I.A.

Grupa №2

1. Martalierowa W.

2. Chnykin N.A.

Grupa №3

1. Iskakow T.

2. Adambiekow K.

3. Dabijew M.

Grupa №5

1. Michlik W.

2.Poniedelczenko G.

3. Juszaj[?] K.

Grupa №7

1. Bożenko G. – premia w wysokości 100 rubli

2. Magamietow I. – premia w wysokości 50 rubli

3. Fiedienko I.

4. Gazizow A.

5. Bierieżnoj H.A.

Grupa №8

1. Zagorodniewa A.W.

Grupa №9

1. Chabullin B.

2. Jakumienko K.G.

Grupa №10

1. Puzankow A.G.

2. Pianych N.I.

3. Wołkow D.A.

Grupa №11

1. Bielitkin I.W.

2. Smirnow W.P

3. Bakałow M.S.

Kółko muzyczne

1. Żanow

2. Gliezier

3. Chabullin

4. Malnikow

5. Aliejnik

6. Murtazin A.

7. Murtazin

8. Surkow

9. Konowałow

Uczestnicy kółek twórczości amatorskiej

1. Piwnik M.

2. Lisowienko Ł.

3. Usbiekow K.

Podziękowanie otrzymują nauczyciele szkoły:

1. Magulis I.M.

2. Pikałowa Ł.Ł.

wychowawca, tow. Żurawliewa.

Dyrektor Szkoły (Fukzon)


[Maszynopis w języku rosyjskim, tłumaczenie Janusz Kobryń]
AOSz. F. 1096, op. 1, sw. 238, d. 3000, s.17,18

Rozkaz Szkoły FZO №38 z dnia 27 X 1944 r. w sprawie mobilizacji uczniów

Rozkaz №84 Szkoły Specjalnej FZO №38 z dnia 27 X 1944 r.

§1
Majstra praktycznej nauki zawodu, tow. Żyłłtyszewa i ucznia grupy №6 Gładkicha z dniem 27 października 1944 r. na okres 10 dni, do 12 XI, deleguje się do rejonów pachta-aralskiego i iliczewskiego w celu mobilizacji uczniów.

Dyrektor Szkoły (Fukzon)

[Maszynopis w języku rosyjskim, tłumaczenie Janusz Kobryń]
AOSz. F. 1096, op. 1, sw. 238, d. 3000, s.21

Rozkaz Szkoły FZO №38 z dn. 24 X 44 sprawie szkolenia wojskowego

Rozkaz №81 Szkoły Specjalnej FZO №38 z dn. 24 X 44 r.

Na podstawie regulaminu podstawowego szkolenia wojskowego w szkołach Rezerw Pracy rozkazuję:

§1
Wymienionych poniżej nauczycieli mianować na dowódców plutonów wojskowych w szkole:

1. Dowódca plutonu grupy №1 – Komarowa Ł.A.;
2. Dowódca plutonu grupy №2 – Mawtalierowa W.A.;
3. Dowódca plutonu grupy №3 – Dabajew M.;
4. Dowódca plutonu grupy №4 – Smirnowa N.B.;
5. Dowódca plutonu grupy №5 – Gliezier W.B.;
6. Dowódca plutonu grupy №7 – Piwnik M.A.;
7. Dowódca plutonu grupy №8 – Zawgorodniewa S.;
8. Dowódca plutonu grupy №9 – Prochorow F.I.;
9. Dowódca plutonu grupy №10 – Michlik S.M.;
10. Dowódca plutonu grupy №11 – Wielitkin I.W.

§2Rozkaz niniejszy odczytać na apelu wszystkim uczniom szkoły.

§3 Kopię rozkazu wysłać do OUTR [Obwodowego Zarządu Rezerw Pracy] oraz Miejskiej Komendantury Wojskowej.

Dyrektor Szkoły (Fukzon).

[Maszynopis w języku rosyjskim, tłumaczenie Janusz Kobryń]
AOSz. F. 1096, op. 1, sw. 238, d. 3000, s.23