Ссыльные - ученики ФЗО в Ачисае

 

ФЗО №2 в Ачисае, Туркестанский р-н, Чимкентская облю, класс слесарей, 1945 год.

Эдмунд Фридрик: «В моей группе кроме поляков были руские, украинцы, узбеки и татары. В группе поляков были: Тадэуш Павлик, Чеслав Павлик, Антони Мацейчак, Яворски Юзэф, Бжезицки Казимеж, Крамик Тадэуш, Майснэр, Рамса, Банах, Кулик, Люты. Все они находятся на фото с 1945 года. В первом ряду, в военном мундире сидит без шапки директор школы Константи Надеждин, справа от него старший лейтенант, а первый справа, в очках, бухгалтер Островски и мастер Маслов.». Фотография из фонда Эдмунда Фридрика.

В поименной книге учащихся школы ФЗО №2 г. рудника Ачисай 1944/1945 гг. имеются данные 42 учеников — слесарей. Кроме года рождения указаны: пол, время зачисления в школу и место откуда ученик прибыл. В квадратных скобках помещенные информации, которые имеются в польской базе данных — Индекс Репрессированных (Indeks Represjonowanych).

1. Лютый Ян Михайлович, 1928, М, 3-08-1944, г. Туркестан польский интернат, [Лютый Ян сын Михала, 1928, депортирован из Станиславовской обл. в Коми АССР, р-н Железнодорожный пос. Кылтово, снят из спецучета 24-08-1941]

2. Возьнак Зигмунд Иванович, 1929, М, 3-08-1944, г. Туркестан польский интернат,

3. Яколцевич Вацлав Станиславович, 1928, М, 3-08-1944, г. Туркестан польский интернат, [Яколцевич Вацлав сын Станислава, 1929, депортирован из Белостоцкой обл. Волковыский р-н в Свердловскую обл.]

4. Матейчак Антоний Данилович, 1930, М, 3-08-1944, к-з Челак-Курган дет-лом №17,

5. Павлик Чеслав Павлович, 1928, М, 3-08-1944, к-з Челак-Курган, [Павлик Чеслав сын Павла. 1927, депортирован из Волынской обл. в Архангельскую обл., р-н Сольвычегодский пос. Тесовая, снят из спецучета 9-09-1941]

6. Павлик Тадеуш Павлович, 1929, М, 3-08-1944, к-з Челак-Курган, [Павлик Тадеуш сын Павла. 1928, депортирован из Волынской обл. в Архангельскую обл., р-н Сольвычегодский пос. Тесовая, снят из спецучета 9-09-1941]

7. Галка Генерих Иванович, 1928, М, 3-08-1944, к-з Челак-Курган, [Галка Хенрык сын Яна. 1929, депортирован из Волынской обл. в Архангельскую обл., р-н Сольвычегодский пос. Копытово, снят из спецучета 12-09-1941]

8. Скиба Эдуард Антонович, 1929, М, 3-08-1944, к-з Челак-Курган, [Скиба Эдвард сын Антонего, 1927, депортирован из Волынской обл. в Архангельскую обл., р-н Ленский пос. Нянда, снят из спецучета 10-09-1941]

9. Сконечный Генрих Владиславович, 1929, М, 3-08-1944, Рудник Ачи-сай дом №36, [Сконечны Херпык сын Владыслава. 1929, депортирован из Ровненской обл. в Вологодскую обл., р-н Харовский пос. Кастромский, снят из спецучета 31-08-1941]

10. Рамс Станислав Иванович, 1928, М, 3-08-1944, Челак-Курган дет дом №17

11. Банах Тадеуш Станиславович, 1929, М, 3-08-1944, Челак-Курган дет дом №17

12. Кулик Тадеуш Петрович, 1930, М, 3-08-1944, Челак-Курган дет дом №17, [Кулик Тадэуш сын Пётра. 1927, депортирован из Волынской обл. в Архангельскую обл., р-н Ленский пос. Нянда, снят из спецучета 10-09-1941]

13. Галянт Марьян Казимирович, 1929, М, 3-08-1944, Челак-Курган дет дом №17, [Галянт Марян сын Казимежа. 1931, депортирован в 1940 г. из Львовской обл. в Иркутскую обл., р-н Нижнеудинский, с 1941 года в ЮКО]

14. Чех Казымир Мартынович, 1928, М, 3-08-1944, Челак-Курган дет дом №17

15. Чех Станислав Мартынович, 1929, М, 3-08-1944, Челак-Курган дет дом №17, [Чех Станислав сын Марцина, 1928, депортирован в 1940 г. из Львовской обл. в Иркутскую обл., р-н Нижнеудинский, с 1941 года в ЮКО]

16. Краузович Тадеуш Валентинович, 1929, М, 3-08-1944, Челак-Курган дет дом №17

17. Безверхий Евгений Степанович, 1931, М, 4-08-1944, Тюлькубасский р-н к-з Красный пахарь,

18. Безверхий Федор Степанович, 1929, М, 4-08-1944, Тюлькубасский р-н к-з Красный пахарь,

19. Тужилин Александр Иванович, 1929, М, Р-к Ачи-сай,

20. Сивачевский Владимир Антонович, 1929, М, Р-к Ачи-сай дом №11,

21. Мельников Иосиф Никифорович,1929, М, 8-08-1944, Тюлькубасский р-н к/з Начало,

22. Кощигулов Ергоза Кощегулов, 1929, М, 8-08-1944, Рудник Ачи-сай дом 8,

23. Штахельский Казимир Адамович, 1929, М, 8-08-1944, г. Туркестан,

24. Бечичи Владимир Григорьевич, 1929, М, 9-08-1944, Тюлькубасский р-н Победа,

25. Испанов Жумабек, 1929, М, 9-08-1944, Туркестан,

26. Исакев Сагит Исмайлов, 1929, М, 9-08-1944, Р-к Ачи-сай,

27. Галубь Михаил Александрович, 1928, М, 10-08-1944, р-н Чаян к-з Красная Нива,

28. Яворски Иосиф Иосифович, 1928, М, 13-08-1944, г. Туркестан Интернационал?,

29. Амбросов Григорий Ицкович, 1928, 15-08-1944, М, г. Туркестан интернат,

30. Крамник Станислав Аф., 1929, 15-08-1944, М, к-з Челак-курган дет дом №17,

31. Фридрих Эдмунд Владимирович, 1929, 22-08-1944, М, к-з Челак-курган дет дом №17 , [Фрыдрык Эдмунд сын Владыслава, 1929, депортирован из Станиславовской обл. в Коми АССР, р-н Железнодорожный пос. Кылтово, снят из спецучета 26-08-1941]

32. Искаков Шагдар Цекандр., 1930, 22-08-1944, М, р-к Ачи-сай,

33. Брант Яков Иосифович, 1929, 22-08-1944, М, с-з Бурима (Бургем?) Туркестанский р-н,

34. Борисков Юрий Васильевич, 1929, 28-08-1944, М, р-к Ачи-сай дом №38,

35. Майзнер Римет Федорович, 1929, 28-08-1944, М, к-з Челак-курган дет дом №17,

36. Лев Вячеслав Адамович, 1928, 28-08-1944, М, к-з Челак-курган дет дом №17,

37. Кандабаров Николай Иосифович, 1930, 28-08-1944, М, р-к Ачи-сай,

38. Логунов Аркадий Васильевич, 1928, 29-08-1944, М, к-з Челак-курган дет дом №17,

39. Борисков Аркадий Васильевич, 1929, 29-08-1944, М, р-к Ачи-сай,

40. Казейкин Василий Егорович, 1929, 29-08-1944, М, р-к Ачи-сай,

41. Попов Леонид Прокомьевич, 1931, 4-09-1944, М, р-к Ачи-сай,

42. Плотников Николай Александрович, 1926, 4-09-1944, М,р-к Ачи-сай,

Фрагмент воспоминаний Э. Фридрика из сборника «Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych». Bystrzyca Kł, 2008, перевод Ежи Коьрынь.

Zesłańcy - uczniowie szkoły FZO. Zdjęcie II

 

FZO w Aczysaju, grupa ślusarzy, rok 1945.
Edmund Frydryk: „W mojej grupie oprócz Polaków byli Rosjanie, Ukraińcy, Uzbecy, Tatarzy. Z Polaków pamiętam: Pawlika Tadeusza, Pawlika Czesława, Maciejczaka Antoniego, Jaworskiego Józefa, Brzezickiego Kazimierza, Kramika Tadeusza, Majsnera, Ramsa, Banacha, Kulika, Lutego. Wymienieni są na załączonym zdjęciu. Antoni Maciejczak mieszka we Wrocławiu, Stanisław Gałka w Międzylesiu, Pawlik Czesław i Tadeusz w Nowej Hucie. Spotykam się czasem z Gałką i Maciejczakiem. Załączone zdjęcie było wykonane w Aczysaju po ukończeniu szkoły w 1945. W pierwszym rzędzie, w środku, w mundurze wojskowym bez czapki, siedzi dyrektor Konstantin Nadzieżdzin, po jego prawej stronie starszy lejtenant, pierwszy z prawej, w okularach, księgowy Ostrowski i majster Masłow.”

W księdze uczniów FZO z roku 1944/1945 znajdują się nazwiska 42 uczniów klasy ślusarzy. Poniżej  podane są nazwiska (tu zapisane tak jak w oryginale), rok urodzenia, data przyjęcia do szkoły oraz miejscowość skąd uczeń przybył. W nawiasach kwadratowych umieściłem informacje znajdujące się w Indeksie Represjonowanych.

Zdjęcie ze zbiorów Edmunda Frydryka.

1. Lutyj Jan Michajłowicz; 1928; 03-08-1944; Turkiestan, Polski Internat [IR: Luty Jan s. Michała, 1928, deportowany w roku 1940 z obw stanisławowskiego, pow. Tłumacz do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 24-08-1941]

2. Woźniak Zigmund Iwanowicz; 1929; 03-08-1944; Turkiestan, Polski Internat

3. Jakołciewicz Wacław Stanisławowicz; 1928; 03-08-1944; Turkiestan, Polski Internat [IR: Jakołcewicz Wacław s. Stanisława; 1929; deportowany w roku 1940 z obw. białostockiego, rej. wołkowyski do obw. swierdłowskiego]

4. Maciejczak Antoni Daniłowicz; 1930; 03-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17;

5. Pawlik Czesław Pawłowicz; 1928; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan[IR: Pawlik Czesław s. Pawła, 1927, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. solwyczegodski os. Tiesowaja, zwolnienie 09-09-1941]

6. Pawlik Tadeusz Pawłowicz; 1929; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan [IR: Pawlik Tadeusz s. Pawła, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. solwyczegodski os. Tiesowaja, zwolnienie 09-09-1941]

7. Gałka Gienierich Iwanowicz; 1928; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan [IR: Gałka Henryk s. Jana; 1929; deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. solwyczegodski os. Kopytowo, zwolnienie 12-09-1941]

8. Skiba Eduard Antonowicz; 1929; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan [IR: Skiba Edward s. Antoniego, 1929, deportowany z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. lenski os. Nianda, zwolnienie 10-09-1941]

9. Skoniecznyj Gienrich Władisławowicz; 1929; 03-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №36 [IR: Skonieczny Henryk s. Władysława, 1929, deportowany z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski os. Katromskij, zwolnienie 31-08-1941]

10. Rams Stanisław Iwanowicz; 1929; 03-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan

11. Banach Tadeusz Stanisławowicz; 1929; Czułak-Kurgan dom dziecka

12. Kulik Tadeusz Pietrowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka [IR; Kulik Tadeusz s. Piotra, 1930, deportowany w lutym 1940 r. z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, Nianda. Zwolnienie 10-09-1941, wyjazd do obw. czkałowskieko, Aleksandrowka]

13. Galiant Marian Kazimirowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka [IR: Galant Marian s. Kazimierza, deportowany z obw. lwowskiego od obw. irkuckiego rej. niżnieudyński, od roku 1941 w obw. jużnokazachstańskim]

14. Czech Kazimierz Martynowicz; 1928; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka

15. Czech Stanisław Martynowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka [IR: Czech Stanisław s. Marcina, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. lwowskiego do obw. irkuckiego, od roku 1942 w obw. jużnokazachstańskim]

16. Krauzowicz Tadeusz Walentynowicz; 1929; 03-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka;

17. Biezwierchij Jewgienij Stiepanowicz; 1931; 04-08-1944; rej. tiulkubasski kołchoz Krasnyj Pachar`

18. Biezwierchij Fiodor Stiepanowicz; 1929; 04-08-1944; rej. tiulkubasski kołchoz Krasnyj Pachar`

19. Tużylin Aleksandr Iwanowicz; 1929; 04-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №11;

20. Siwacziewskij Władymir Antonowicz; 1929; 04-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №11

21. Mielnikow Iosif Nikiforowicz; 1929; 08-08-1944; rej. tiulkubasski, kołchoz Naczało

22. Koszczygułow Jergoza Koszegułow; 1929; 08-08-1945; kopalnia Aczysaj dom №8

23. Sztachelskij Kazimir Adamowicz; 1929; 08-08-1944, Turkiestan [Sztachelski Kazimierz]

24. Bieczicz Władymir Grigoriewicz; 1929; 09-08-1944; rej. tiulkubasski, [kołchoz?] Pobieda;

25. Ispanow Żumabiek; 1929; 09-08-1944; Turkiestan; 14-04-1945;

26. Isakiew Sagit Ismajłow; 1929; 09-08-1944

27. Gałub` Michaił Aleksandrowicz; 1928; 10-08-1944; rej. czajanowski, kołchoz Krasnaja Niwa

28. Jaworskij Iosif Iosifowicz; 1928; 13-08-1944; Turkiestan [kołchoz?] Internacjonał [Jaworski Józef]

29. Ambrosow Grigorij Ickowicz; 1928; Turkiestan, internat

30. Kramnik Stanisław Af.; 1929; 15-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan, Dom Dziecka №17

31. Frydrich Edmund Władymirowicz; 1929; 22-08-1944; kołchoz Czułak-Kurgan, Dom Dziecka №17 [Frydryk Edmund, IR: Frydrych Edmund s. Władysława, 1929, deportowany w roku 1940 z obw. stanisławowskiego pow. Tłumacz do Komi ASRR, rej. żeleznodorożnyj, os. Kyłtowo, zwolnienie 26-08-1941]

32. Iskakow Szagdar Iskander.; 1930; 22-08-1944

33. Brant Jakow Iosifowicz; 1929; 22-08-1944; rej turkiestański, sowchoz Burima (Burgiem?)

34. Boriskow Jurij Wasiliewicz; 1929; 22-08-1944; kopalnia Aczysaj dom №38

35. Majznier Rimiet Fiodorowicz; 1929; 28-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17

36. Lew Wiaczesław Adamowicz; 1928; 28-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17

37. Kandabarow Nikołaj Iosifowicz; 1930; 28-08-1944;kopalnia Aczysaj

38. Łogunow Arkadij Wasiliewicz; 1928; 28-08-1944; Czułak-Kurgan Dom Dziecka №17

39. Boriskow Arkadij Wasiliewicz; 1928; 28-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka №17

40. Kaziejkin Wasilij Jegorowicz; 1929; 29-08-1944; Czułak-Kurgan dom dziecka №17

41. Popow Leonid Prokom`iewicz; 1931; 04-09-1944; kopalnia Aczysaj

42. Płotnikow Nikołaj Aleksandrowicz; 1926; 04-09-1944; kopalnia Aczysaj

Fragment wspomnień pochodzi z książki „Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych”. Bystrzyca Kł, 2008

Więcej o systemie dziecięcej pracy niewolniczej można znaleźć w publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”. E-book do nabycia na platformie naffy.

Janusz Kobryń

Ссыльные - ученики ФЗО в Ачисае

 

На снимке запечатлены лица истощенных парней. Им лишь 14-17 лет, преступная система голодом и мобилизацией в ФЗО заставила их работать в руднике. Один из них, Витольд Стемпень на обратной стороне фотографии составил следующий список:

«ФЗО №2 в Ачисае, 1 V 1945 года. Порембски Юзеф, Середыньски Мирослав, Галянт, Ишмуратов, Стемпень, Галятов, Бергенов, Каминьски, Ванюшка, Бойков, Холдыс, Надеждин, Слесаренко, Матвейчук, Стёпка, Бувин, Гайдаров, Середыньски Здзислав, Банах, Згеб и Кудайбернен Апсалем. Вроцлав 28 VIII 48 г.». В архивных документах ФЗО мне удалось найти больше сведений. В квадратных скобках информации из базы данных Индекс репрессированных: indeksrepresjonowanych.pl

• Порембски Юзеф с. Адама (Адамович), 1927 г.р., 25-11-1943, Сузакский р-н, Октябрский с/с, д/д [Порембски Юзеф с. Адама, 1927, депортирован в 1940 г. из Волынской обл. в Архангельскую обл., Ленский р-н, пос. Ледня, снят из спецучета 9-09-1941]

• Серединский Здзислав, 1926 г.р., 25-11-1943, Сузакский р-н Октябрь с/с, дет дом [Серединьски Здзислав с. Пётра, 1929, депортирован в 1940 г. из Ровненской обл. в Вологодскую обл., Харовский р-н, пос. Кастромский, снят из спецучета 31-08-1941]

• Галянт В К.,1929 г.р., 25-11-1943, Львовская обл. с. Шлинковце, Сузакский р-н с/с Октябрь, к/з Октябрь детдом [Галянт Владыслав с. Казимежа, 1931, депортирован в 1940 г. из Львовской обл. в Иркутскую обл., Нижнеудинский р-н, 1941-1943 в детдомах Южноказахстанской обл.]

• Ишмуратов, 1928 г.р., 15-03-1944, Арысь

• Стемпель Витольд, 1927 г.р., 25-11-1943, Сузакский р-н Октябрь дет дом [Стемпень Витольд сын Марцина, 1927 г.р., депортирован в 1940 г. из Ровненской обл. в Архангельскую обл., Котлаский р-н, пос. Нижная Струга, снят из спецучета 08-10-1941]

• Голято Леонид Алексеевич, 1927 г.р., 24-10-1943, Пахт-Аральский р-н, Первомайский с/с 1 Май к/з,

• Бергенов

• Камински: Каминская (?), 1928 г.р., 15-03-1944, Арысь

• Ванюшка: Ивашов?, 1927, 03-02-1944, Арысь,

• Бойков: Бойко Анатолий Иванович, 1927 г.р., г Туркестан, крепильщик, 23-09-1943, окончил курс, крепильщик, отлично , к-т Ачполиметалл, р-к Ачисай,

• Холдыс: Голдис Чеслав Иванович, 1928 г.р., 21-10-1943, Туркестан [Холдыс Чеслав сын Яна, 1928 г.р., депортирован в 1940 г. из Ровненской обл. в Архангельскую обл., Ленский р-н, пос. Нянда, снят из спецучета 13-09-1941]

• Надеждин Константин, директор ФЗО

• Слесаренко

• Матвейчук

• Стёпка: Джолин Степан Дмитриев, 1928, 24-10-1943, Пахт-Аральский р-н, Первомайский с/с 29 пятил?, 16-02-1944, сам ушел

• Бувин

• Гайдаров

• Середыньски: Серединский Мерославль, 1926, 25-11-1943, Сузакский р-н Октябрь дет дом [Середыньски Мирослав сын Пётра, 1927 г.р., депортирован в 1940 г. из Ровненской обл. в Валогодскую обл., Харовский р-н, пос. Кастромский, снят из спецучета 31-08-1941]

• Банах: Баннах Чеслав, 1927, 25-11-1943, Сузакский р-н Октябрь дет дом

• Згеб, 1927 г.р., 22-02-1944, Сузакский р-н

• Кудайберген: Кудайбергенов, 1927, 25-11-1943, Сузакский р-н с/сМолотова Сталина (к/з?) или Кудайбергенов Садык, 1927, 06-10-1943, Туркестан с/с Кызыл-уракский к/з Тега

• Абсалимов Джафар, 1928, 08-10-1943, Арысь, 20-10-1943, сам ушел

В списке числится шестеро мальчиков из детдома в Чулаккургане и четыре мальчика, которые прибыли из ст. Арысь. В книге учащихся ФЗО и списках воспитанников детдомов встречаются записи: „прибыл из детприемника НКВД” из чего можно сделать вывод, что эти ребята как „беспризорники”были задержаны милицей и потом отрявлены всей группой в ФЗО. Таким же образом отправляли малолеток из колхозов в рамках „мобилизации трудовой силы”. Что касается архивных документов — надо помнить, что записи очень часто явлаются неполными и противоречивыми. На пример после замечания „самовольно ушел” сдедует число окончания школы и номер атестата. По разным причинам очень часто в документах указан совсем другой год рождения, на основе воспоминаний знаем, что иногда детей принимали в школу под совсем другой фамилией.

Фотография из семейного фонда Витолда Стемпеня.

Януш Кобрынь

Zesłańcy - uczniowie szkoły FZO

Zdjęcie 14-17 latków, których głód zmusił do podjęcia pracy w kopalni ołowiu w miejscowości Aczysaj w południowym Kazachstanie. Są tu chłopcy różnych narodowości. Warto spojrzeć na ich wynędzniałe twarze, wychudłe sylwetki…

Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Witolda Stępnia, który opisał je na odwrocie: „Aczysaj 1 V 1944 roku. FZO №2 grupa 4. Od góry, od lewej: Porębski Józef, Seredyński Mirosław, Galand, Iszmuratow, Stępień, Galatow, Bergenow, Kamiński, Waniuszka, Bojkow, Hołdys, Nadieżdin, Slesarenko, Matwiejczuk, Stiopka, Buwin, Gajdarow, Seredyński Zdzisław, Banach, Zgieb i Kudajbergen Apsalem. [podpis] W. Stępień, Wrocław 28 VIII – 48 r. pracownicy kopalni.”

Dzięki kwerendzie w archiwach udało mi się znaleźć nieco informacji o osobach znajdujących się na tym zdjęciu. W księgach uczniów przyzakładowej szkoły FZO znajdują się wpisy o uczniach (nazwisko, imię, rok urodzenia, data przyjęcia do FZO, poprzednie miejsce zamieszkania),  z kolei w Indeksie Represjonowanych (IR) zawarte są informacje o niektórych osobach będących obywatelami polskimi. Skróty użyte w tekście oznaczają: r.w. - rada wiejska, k/z - kołchoz.

• Porębski - Poriembskij Ju.; 1927; 25-11-1943; rej. suzacki, [r.w.] Oktiabr, k/z Oktiabr; dom dziecka [IR: Porębski Józef s. Adama, 1927; deportowany w roku 1940 z obw. wołyńskiego do obw. archangielskiego rej. lenski, os. Lednia, zwolnienie 9-09-1941]

• Seredyński: Sieriadinskij Zdisław; 1927; 25-11-1943; rej. suzacki, [r.w.] Oktiabr, k/z Oktiabr; dom dziecka [IR: Seredyński Zdzisław s. Piotra, 1929, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941 r.]

• Galand - Goljant W.K ; 1927; 27-11-1943; obw. lwowski, wieś Szlinkowce; (rej. suzacki, [r.w.] Oktiabr, k/z Oktiabr; dom dziecka) [IR: Galant Władysław s. Kazimierza, 1931, deportowany w roku 1940 z obw. lwowskiego do obw. irkuckiego, rej. niżnieudyński, w latach 1941-1943 w domu dziecka w obw. Jużnkazachstańskim]

• Iszmuratow, 1928; 15-03-1944, Aryś

• Stępień - Stiempiel Witold; 1927; 25-11-1943; rej. suzacki, [r.w.] Oktiabr, k/z Oktiabr; dom dziecka [IR: Stępień Witold s. Marcina, 1928, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. archangielskiego rej. kotłaski os. Niżnaja Struga, zwolnienie 8-10-1941]

• Galatow: Goliato Leonid Alieksiejewicz; 1927; 24-10-1943; rej. pacht-aralski, r.w. 1 Maj, k/z 1 Maj

• Bergenow

• Kamiński: Kaminskaja (?); 1928; 15-03-1944, Aryś

• Waniuszka: Iwaszow (?); 1928 lub 1927; 15-03-1944, Aryś

• Bojkow - Bojko Anatolij Iwanowicz, 1927, Turkiestan, cieśla, 23-09-1943, ukończył, skierowany do kombinatu Aczpolimietałł, kopalnia Aczysaj

• Hołdys Gołdis Czesław Iwanowicz; 1928; 21-10-1943; Turkiestan [IR: Hołdys Czesław s. Jana, 1927, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. archangielskiego, rej. lenski, Nianda, zwolnienie 13-09-1941]

• Nadieżdin: Konstantin Nadieżdin, dyrektor szkoły

• Slesarenko

• Matwiejczuk

• Stiopka: Dżolin Stiepan Dmitrijewicz; 1928; 24-10-1943; rej. pacht-aralski, r.w. k/z 1 Maj, 29 piatił?; 16-02-1944; samowolnie odszedł

• Buwin

• Gajdarow

• Seredyński: Sieriedinskij Mierosław; 1926; 25-11-1943; rej. suzacki, [r.w.] Oktiabr, k/z Oktiabr; dom dziecka [IR: Seredyński Mirosław s. Piotra, 1927, deportowany w roku 1940 z obw. równieńskiego do obw. wołogodzkiego rej. charowski, os. Kastromskij, zwolnienie 31-08-1941 r.]

• Banach: Bannach Czesław; 1927; 25-11-1943; rej. suzacki, [r.w.] Oktiabr, k/z Oktiabr; dom dziecka

• Zgieb, 1927; 22-02-1944; rej. suzacki

• Kudajbergen: Kudajbiergienow; 1927; 25-11-1943; rej. suzacki, r.w. Mołotow, k/z Stalina lub Kudajbiergienow Sadyk; 1927; 06-10-1943; Turkiestan, r.w. Kyzył-Uryk, k/z Tiega

• Absalimow Dżafar; 1928; 08-10-1943, Aryś; 20-10-1943; samowolnie odszedł.

Uwagę zwracają dwie grupy – sześciu chłopców z domu dziecka w Czułakkurganie oraz czterech przybyłych z miejscowości Aryś. W księgach uczniów, a także wychowanków domów dziecka, przy niektórych nazwiskach pojawia się adnotacja „przybył z Izby Dziecka NKWD na stacji Aryś”, co sugeruje, że były to dzieci (uciekinierzy, włóczędzy), zatrzymywane przez milicję, a następnie grupowo odsyłane np. do FZO. Podobnie grupowo wysyłano dzieci z kołchozów w ramach tak zwanej „mobilizacji siły roboczej”. Trzeba pamiętać, że wpisy archiwalne często bywają fragmentaryczne, a nawet sprzeczne (podana jest data ucieczki ucznia i jego wykreślenia, a następnie późniejsza data ukończenia szkoły, żeńska forma nazwiska połączona z wpisem „płeć męska”, błędny rok urodzenia itp.).
Więcej o systemie dziecięcej pracy niewolniczej można znaleźć w publikacji „Śladami zesłańców w południowym Kazachstanie”. E-book do nabycia na platformie naffy.
Janusz Kobryń

Poszukiwania

 Na prośbę krewnych mieszkających w Kazachstanie poszukuję Władysława Biechana (być może nosi nazwisko panieńskie matki), urodzonego najprawdopodobniej w roku 1946. Jego matka była jedną z pięciu Polek, które w roku 1944 mieszkały na terenie kołchozu „Komuna” rada wiejska Atabaj, rejon turkiestański, obwód czimkencki (południowo-kazachstański). Prawdopodobnie miała rodzeństwo lub krewnych w Polskim Domu Dziecka w Turkiestanie – we wspomnieniach zachowało się wspomnienie kobiety niosącej w worku kolby dojrzewającej kukurydzy (czerwiec lub lipiec 1944-1945), pieszo podążającej w kierunku Turkiestanu. W roku 1946, będąc w ciąży wyjechała do Polski. Około roku 2010 w rosyjskiej audycji „Żdi mienia” odczytano list od „Wołodi iz Polszy”, który poszukiwał swojego ojca. Podał przy tym dokładny adres kołchozu. Niestety mimo reakcji krewnych nie udało się nawiązać z nim kontaktu.

Dane kontaktowe: Janusz Kobryń, Bystrzyca Kłodzkaa, e-mail. sybiracy.stowarzyszenie@gmail.com

Wetterfeld 2023

 Na wzgórzu powyżej miejscowości Wetterfeld (w tym miejscu przebiega obecnie droga №85) znajdował się cmentarz ofiar Marszu Śmierci. Piotr Paździor, więzień KL Auschwitz idący w tym marszu, podaje liczbę 796 więźniów zmarłych lub zamordowanych przez konwojentów w tej okolicy. Raport komisji pod przewodnictwem dr Tadeusza Wolańskiego podaje wyniki obdukcji 596 ekshumowanych ofiar: 364 zastrzelenie, 44 pobicie, 32 uduszenie, 19 wycieńczenie, 138 - przyczyna zgonu nie dała się jednoznacznie ustalić.

W roku 1957 dokonano przeniesienia szczątków na teren cmentarza obozowego KL Flossengurg, a także na teren Francji i Belgii. Na szczycie wzgórza (powyżej terenu, na którym znajdował się cmentarz) wzniesiono memoriał upamiętniający pochowanych to w roku 1945 więźniów. Dojazd do miejsca pamięci jest dobrze oznakowany.

Widok cmentarza w roku 1950, zdjęcie ze strony: https://www.regensburg-digital.de/die-namenlosen-toten-von-wetterfeld/25092015/

Upamiętnienie na szczycie wzgórza, maj 2023.

Widok ze wzgórza w stronę wsi.

Stamsried 2023

 Piotr Paździor: „W dniu 18 stycznia 1945 roku około południa nastąpił wymarsz z odcinka BIId. Maszerowaliśmy piątkami i cała kolumna liczyła może około trzech tysięcy. Są to naturalnie tylko moje przypuszczenia. Ja maszerowałem mniej więcej w środku kolumny. Nie wiem, czy kolumna ewakuacyjna została sformowana tylko z więźniów odcinka BIId, czy dołączono do niej więźniów z innych odcinków.

W wymienionej kolumnie maszerowali wyłącznie więźniowie, w większości Żydzi, pewna ilość Polaków, Rosjan i Niemców. Po bokach maszerujących więźniów kroczyli SS-mani z eskorty, były też psy. Nasza kolumna ewakuacyjna maszerowała przez Bieruń Nowy i Stary. Przez Mikołów maszerowaliśmy już w ciemnościach. Maszerowaliśmy właściwie bez odpoczynku, bo tylko za Mikołowem zarządzono krótki wypoczynek, lecz w czasie odpoczynku staliśmy po prostu na szosie – i znów popędzono nas dalej.

[…]

Końcowa ewakuacja obozu koncentracyjnego Flossenbürg odbyła się 19 kwietnia 1945 roku. Do tego dnia z transportu oświęcimskiego ocalały już tylko resztki więźniów. Z KL Flossenbürg ewakuowano około 11 tysięcy więźniów, kilkuset z nich pozostało w obozowym szpitalu. SS-mani prowadzili nas tylko nocą, w obawie przed samolotami alianckimi, które bezkarnie atakowały wszystkie kolumny wojskowe. I tym razem w momencie wyprowadzania nas nie dostaliśmy nic na drogę. Tylko niektórym udało się zabrać trochę zboża, które było rozsypane na placu obozu. Tak więc wycieńczeni, głodujący, słaniający się, pędzeni byliśmy w niewiadomym nam kierunku. Dnie spędzaliśmy w zagajnikach na mokrej ziemi. Zagajniki miały nas ochronić przed samolotami. To znaczy miały chronić naszą eskortę, bo nam było już właściwie wszystko jedno.

Przed każdym kolejnym odmarszem SS-mani likwidowali przez rozstrzelanie wszystkich osłabionych i nie mogących maszerować. Tak więc po zagajnikach i lasach pozostała cała masa mogił zbiorowych. W takich warunkach maszerowaliśmy przez trzy noce, zanim 23 kwietnia około południa nie zostaliśmy wyzwoleni. W tym właśnie dniu SS-mani nie czekali nocy, lecz kazali nam maszerować wśród pagórków. W pewnym momencie w polu widzenia pokazały się amerykańskie czołgi. Byliśmy wolni. Stało się to w miejscowości Stamsried, Kreis Roding w Bawarii.

Po wyzwoleniu władze amerykańskie zarządziły ekshumację wszystkich zwłok więźniów zabitych na trasie ewakuacyjnej. Pamiętam, że tylko na ostatnim odcinku od miejscowości Rötz do Stamsried eskorta SS zlikwidowała 796 więźniów, których zwłoki ekshumowano i pogrzebano na specjalnym cmentarzyku w miejscowości Wetterfeld koło Cham.”

Relację spisał pracownik Muzeum mgr Tadeusz Iwaszko.

[Źródło: Archiwum PMAB, Oświadczenia, Maszynopis zeznania udostępniony przez rodzinę więźnia w „Więźniowie obozów, deportowani, kresowiacy

Zbiór tekstów źródłowych”, Bystrzyca Kłodzka, 2020]

Stamsried, widok na rynek i kościół.

Stamsried, zabudowania pałacu i browaru, gdzie w kwietniu 1945 roku zorganizowano szpital.
Ze względu na ilość potrzebujących pomocy szpital umieszczono także w budynku ówczesnej szkoły.

Stamsried, widok na budynek urzędu gminy.

Stamsried, widok w stronę Posing.